علىبن‌ابىطالب ( ع ) مظهر عالى اين ذكاوت و تيزهوشى عربى است . در حقيقت ، او مظهر جهانى و يگانه آن است . هوشيارى او از مرزهاى زمان و مكان گذشت . و جنبهء جهانى و جاودانى به خود گرفت . اين كتاب ، در تمام فصول گذشته خود ، يكى از هدفهايش ، بيان تيزهوشى على ( ع ) است كه همهء مزاياى ذكاوت عربى گذشته و افقهاى دوردست و ميدانهاى وسيع انسانى را در برگرفته است . اكنون نيازى به بازگويى مطلب نداريم . در مورد مسأله تخيّل عرب ، بيشتر بايد دقّت كرد . گروهى از محقّقين معتقدند كه قوّه تخيل ، نزد اعراب ، محدود و افق آن تنگ است . « اوليرى » مىگويد : « نزد عرب ، مجالى براى تخيّل نيست » « 1 » ابن خلدون نيز بر همين عقيده است . احمد امين نيز مىگويد : « خيال عربى محدود و غيرمتنوّع است . كمتر اتفاق مىافتاد كه در خيال خود زندگى بهترى تصوير كند و در پى آن به كوشش پردازد . از اين رو عرب ، مدينه‌هاى فاضله و نمونه‌هاى برجسته را ، كه زاييده تخيل هستند ، نشناخته بود . كمتر اتفاق مىافتاد كه تخيل شاعرانه عرب ، در عالمى جديد ، شناور شود و معناى تازه‌اى به دست آورد . » « 2 » اگر صحبت تنها درباره اعراب جاهليت باشد حق با اين محققين است زيرا عرب جاهلى زندگى خود را در صحرا مىگذرانيد و با منظره‌هاى ساده و غيرمتنوع روبرو بود ، و تمام كوشش او در راه بدست آوردن نان بخور و نميرى صرف مىشد . اما بايد توجه داشت كسانى كه معتقدند مردم صحرا داراى نيروى تخيل نبودند و دليل

--> ( 1 ) جزيرهء عربى پيش از محّمد ( متن انگليسى ) ( 2 ) فجرالاسلام ، ص 37 - 38