* * * اين قرون در بربريت و وحشيگرى خاصى در سركوبى آزادى فكر و عقيده ، بر قرون ديگر ، برترى و امتياز يافت ! . و اگر ما بخواهيم از رويدادهاى تاريخ و حوادث زندگى مردم بهره‌مند شويم ، بايد نكته و حقيقتى را روشن سازيم و آن مربوط به فهم و درك چگونگى فشار تعصب در قرون وسطى ، خواه در اروپا و يا در مشرق‌زمين است . بديهى است كه در كارها و اقدامات دهشتناكى كه گروه‌هاى متعصب در شرق و غرب مرتكب شدند ، علل و عواملى از تعصب دينى به معنى لغوى كلمه تأثير داشته است و عامل عمده آن هم نادانى و جهالت كوركورانه ملت‌هاى قرون وسطى بود كه مصالح و منافع خود را نمىشناختند و دشمنان واقعى خود را تشخيص نمىدادند و در سايه رهبرى غرض‌آلود و تبهكارانه زمامداران و روحانيون رنج مىبردند . البته اين سخن كه همهء اين جنايات تنها ناشى از تعصب بوده ، پذيرفته نيست . بلكه ما معتقديم كه قسمت زيادى از اين علل و عوامل به يك سلسله هدف‌هاى سياسى محض مربوط مىگردد ، ولو اينكه هواداران آنها ، اين هدف‌ها را در پشت پرده ضخيم « دفاع » از اين دين يا آن دين ، پنهان كرده‌اند . بدون ترديد نقش خود پدران روحانى مسيحى هم در اين موضوع بسيار مهم است و ما چاره‌اى نداريم جز اينكه آنان را به دو گروه تقسيم كنيم : گروهى كه دين را به‌مثابه سرچشمه بسيارى از فضيلت‌هاى اخلاقى شناخته و به همين علت هم به آن پناه برده‌اند و هرگز هم در فكر استثمار مردم از راه دين نبوده و با قلب و وجدانى پاك و درست زندگى نموده‌اند و هرگاه كه يكى از آنان ، پاكى درونى