و البته انسانى كه در راه تعاون و همكارى و برادرى پيش مىرود ، اگر از لحاظ ذاتى و اجتماعى آزاد نباشد ، هرگز اين پيشرفت بر او مقدور نخواهد بود و بنابراين كسى كه وجدان و باطن او از آلودگىهايى كه ارزش انسان را كم مىكند پاك نباشد ، آزاد نيست ، و همچنين كسى كه اجتماع حقوق او را عملًا پايمال مىنمايد ولى به‌صورت ظاهر و از لحاظ تئورى ، تمامى و يا قسمتى از حقوق او را به رسميت بشناسد ، آزاد نخواهد بود . در راه پىريزى اين بنياد - بنياد آزادى كامل فرد و جامعه - على در بين دوستان و دشمنان خود ، روش واحدى پيش گرفت : روشى نيرومند و خلل‌ناپذير ، كه هيچ تهديد و تحديد ! و هيچ وعده و وعيدى آن را متزلزل نساخت و عقب ننشانيد و البته على به‌خوبى مىدانست كه اين امر - مساوات مطلق بين همه - براى عده‌اى قابل تحمل نخواهد بود و لذا فرمود : « كار ما بسيار سخت و دشوار است » « 1 » و باز به‌خوبى مىدانست كه اين مسئله براى واليان و فرمانداران سخت‌تر و ناگوارتر خواهد بود و لذا مىفرمايد : « حق بر فرمانداران سخت و سنگين است . . . و اصولًا هر حقى سنگين است ! » . ولى در نزد علىبن ابيطالب اهميتى ندارد كه حق بر فرمانداران و اعيان و اشراف گران و سنگين آيد و قابل تحمل نباشد . عقل و ايمان او ، هردو به او مىگويند كه حق گويد و حق بخواهد و غير از ايمان و

--> ( 1 ) در خطبه 231 نهج‌البلاغه ، على عليه السلام در ذيل تعريف ايمان مىفرمايد : « انّ امرنا صعب مستعصب ، لايحمله الّا عبد مؤمن امتحن اللَّه قلبه للاايمان » كار ما ، كار بسيار سخت و دشوارى است و جز فرد باايمانى كه خداوند دل او را براى ايمان آزموده است ، نمىتواند تحمل كند و بپذيرد . م