به‌كاربردن آن ، به‌طورى كه بر ديگران ضررى برساند بازدارد . بدين‌ترتيب آزادى افراد از نظر وى آزادى بىبند و بار احمقانه نيست ، بلكه اين آزادى هميشه با احساس مسئوليت همراه است . و براى آنكه على اين احساس مسئوليت را چنان قرار دهد كه با احساس آزادى متضاد نباشد ، مانند بعضى از فلاسفه و متفكران پيشين به تنگ‌گرفتن معنى آزادى و فشار بر مردم در مفهوم آن نپرداخت ، بلكه او وسيله‌اى را انتخاب كرد كه به‌نظر ما بزرگ‌ترين و مهم‌ترين و پرارزش‌ترين وسيله‌ها در اين زمينه بود و بهترين گواه بر عمق نظرهاى انسانى و مفاهيم اجتماعى در شخصيت علىبن ابيطالب است . على معنى آزادى را در ادراك مردم توسعه داد و به موازات آن به توسعه مفهوم احساس مسئوليت پرداخت . از علائم و آثار وى در انتخاب اين وسيلهء جالب و عالى ، موضوعى است كه درباره رفتار او با مردم يك دهكده مىبينيم : مردم دهكده‌اى خواستند مجراى نهرى را كه خراب شده و از كار افتاده بود ، لاروبى و پاك‌كنند ، به نزد نماينده امام در دهكده‌شان آمده و از او خواستند كه آنان را به اين كار وادار كند . ولى على به او دستور داد كه آنان را مجبور به كار نكند ، بلكه از آنان بخواهد كه در كار پاك‌كردن نهر اقدام كنند و در قبال آن ، مزدى بخواهند و سپس مزد و نهر ، هردو ، از آن كسانى بشود كه به كمال آزادى كار كرده‌اند و متعلق به آنهايى باشد كه احساس نموده‌اند در كارى كه انجام داده‌اند ، مسئوليتى به‌عهده داشته‌اند . و البته آنان آزاد و مختار بودند كه به انجام كارى نيك بپردازند يا آن را انجام ندهند . و گويا كه على اين عاطفه انسانى را از ده قرن پيش زنده نگه‌داشته تا « ژان ژاك روسو » بزرگ‌مرد فرانسوى آن را در دو قرن پيش ، بيان