گذارى خلق است و خداوند ، خلق را مهمل نمىگذارد و امامى كه غائب باشد و به وظيفهء امامت رفتار نكند جز اهمال خلق چيزى نيست . جواب : اولا ، علت‌هايى كه گذشت همهء آن‌ها حكمت است پس لغو نيست . به علاوه فوايدى نيز در احوال آن حضرت در غيبت ذكر خواهد شد . ثانيا : برفرض كه هيچ حكمتى نباشد امهال است يعنى مهلت دادن نه اهمال . و امهال خود حكمتى است ، زيراكه مقصود از حكمت در هر فعل ، آن غرضى است كه از آن فعل منظور مىشود و داعى بر آن فعل مىگردد و امهال نيز چنين است . اما اين‌كه اهمال نيست ! از اين جهت كه اهمال وقتى صادق است كه حجت به‌قدر لزوم و حاجت نباشد و قضيه غيبت امام عليه السّلام اين‌چنين نيست ، زيراكه كتاب و سنت و اخبار ائمه اطهار عليهم السّلام به‌قدر حاجت يعنى به اندازه‌اى كه بلاتكليف نباشند موجود است و آن‌قدر كه لازم است ، آن است كه مردم را بر خدا حجتى نباشد . لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ . « 1 » اگر كسى بگويد : پس اگر حجت به‌قدر لزوم موجود است با غيبت امام ، ديگرچه احتياجى به ظهور او است و چه فايده‌اى بر ظهور مترتب است ؟ جواب : اين است كه ظهور او براى بيان حجت نيست ، بلكه براى چند امر است : يكى : براى تكميل حقايق و شريعت و بيان آن‌چه فروگذارده شده در اثر تقيه يا عدم مصلحت . دوم : براى اين‌كه : لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ « 2 » دين اسلام را بر همه دين‌ها غالب كند و در سراسر روى زمين نشر دهد . سوم : براى اين‌كه بنيان ظلم و جور را بركند و دولت‌هاى ظلم را معدوم سازد . چهارم : بدعت‌ها و تحريفات و اشتباهات و جهالت‌ها كه در طول مدت قهرا رخ داده و مىدهد بردارد و فوايد ديگر كه در محلش ذكر مىشود . و اما اين‌كه امهال است و امهال خود حكمت است : از اين جهت كه يكى از

--> ( 1 ) - نساء 165 . ( 2 ) - توبه 33 ؛ صف 9 .