آخر او » . پس مردى عرض كرد : « يابن رسول اللّه ! همواره كسوف خورشيد در آخر ماه است و خسوف ماه در نيمه » . فرمود : « من داناترم به آن‌چه تو مىگويى و ليكن اين دو آيتى است كه از زمان هبوط آدم اتفاق نيفتاده » . « 1 » و حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « علامت خروج مهدى كسوف خورشيد است در ماه رمضان در سيزدهم و چهاردهم » . « 2 » در اين حديث ذكر كسوف تنها شده و اما اين‌كه در سيزدهم و چهاردهم فرموده منافات با حديث اول ندارد زيراكه مقصود از نيمه همان روز پانزدهم نيست ، بلكه مراد ايام نيمه است چنان‌كه مراد از آخر ماه شب آخر يا بيست و نهم نيست . زيراكه در آن شب ماه وجود ندارد ، بلكه مراد اواخر ماه است بيست و پنجم يا بيست و ششم و بيست و هفتم مثلا ، پس از اين جهت جمع بين اين دو روايت سهل است . ولى در حديث ديگر از حضرت باقر عليه السّلام فرمود : « دو آيت در جلو اين امر واقع خواهد شد : خسوف ماه در پنجم و كسوف خورشيد در نيمه » . « 3 » اين حديث از جهت كسوف با اول موافق است ولى از جهت خسوف موافق نيست ، مگر اين‌كه احتمال سقط داده شود به اين‌كه عبارت بيست و پنجم بوده . و در حديث ديگر حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « پيش از قيام قائم عليه السّلام در پنجم ماه رمضان خورشيد كسوف خواهد شد » . « 4 » در اين حديث ذكرى از ماه نيست ولى از جهت كسوف مخالف با حديث اول است ، پس اين دو حديث را با دو حديث اول نتوان جمع كرد مگر احتمال تعدد داده

--> ( 1 ) - غيبت طوسى 444 ح 439 ؛ اعلام الورى 2 / 285 . ( 2 ) - بحار 52 / 242 ح 114 . ( 3 ) - كمال الدين 2 / 655 ح 25 ؛ اثباة الهداة 3 / 738 ح 110 . ( 4 ) - كمال الدين 2 / 655 ح 28 ؛ منتخب الاثر 546 ح 9 .