لغت و ادب « الْحَمْدُ لِلَّهِ » جمله‌اى انشائى براى ابراز شكر براى خداى تعالى ، در برابر نعمت‌هاى فراوان اوست . اين جمله به شكل جملهء اسميه بيان شده است تا گوياى ثبات و دوام باشد ؛ بنابراين لام ، لام جنس است ، نه استغراق ؛ چرا كه آيه در مقام اخبار از حمدها نيست . « رب » از « ربب » ، مصدرى است كه به معناى اسم فاعل به كار رفته است و به معناى « مالك متصرف » مىباشد . اين واژه در لغت ، بر سروَر و بر كسى اطلاق مىشود كه براى اصلاح و تربيت ، تصرّف مىكند و مراد در اين جا ، كسى است كه عهده‌دار مصالح آفريدگان مىباشد . واژهء « ربّ » بدون قيد ، تنها براى خداوند - كه به‌طور مطلق ، عهده دار مصالح بندگان است - به كار مىرود . اين واژه به صورت مضاف براى خداى تعالى و ديگران به كار مىرود ؛ براى نمونه به صاحب خانه و صاحب اسب گفته مىشود : ربّ الدار و ربّ الفرس ؛ البته اگر مالك عهده دار تدبير امور خانه يا اسب باشد . ترجمهء « ربّ » به مربّى باز گرداندن آن به ريشهء « ربو » ، به معناى رشد كردن ، تسامح است ؛ زيرا افزون بر تفاوت مادّه و مفهوم اين دو كلمه ، هر يك كاربردى جداگانه دارند . شايد اين برداشت تفسير به لازم معنا باشد . « العالمين » اسم جمع براى گروه عقلاست و در قرآن ، بيش از هفتاد بار به كار رفته و در همهء كاربردها همين معنا اراده شده است ؛ از جمله : « إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ » « 1 » ؛ « إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ » « 2 » « وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ » « 3 » ؛ « لِيَكُونَ

--> مجمع البيان ، ج 1 ، ص 67 . طبرسى گويد : « در شواذّ القراءات نيز " غير المغضوب عليهم " ، با نصب قرائت شده است . » ( 1 ) . انعام ( 6 ) 90 . ( 2 ) . يوسف ( 12 ) 104 ؛ ص ( 38 ) 87 ؛ تكوير ( 81 ) 27 . ( 3 ) . انبياء ( 21 ) 107 .