پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله از مكة به مدينه است . هر سوره‌اى كه پيش از هجرت نازل شده مكي وهر سوره‌اى كه پس از هجرت نازل شده است مدنى به شمار مىرود ، خواه در مدينه نازل شده باشد خواه در سفرها . وحتى در مكة در سفر حج يا عمره يا پس از فتح ، چون پس از هجرت بوده است ، مدنى محسوب مىشود . ملاك هجرت نيز داخل شدن به مدينه است . بنابراين آياتي كه پس از هجرت از مكة وپيش از ورود به مدينه ، در راه بر پيامبر نازل شده است ، مكي محسوب مىشود . مثلا آيهء « إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ . . . » « 1 » بر أساس اين تعريف وملاك كه پس از خروج از مكة در راه بر پيامبر نازل شده ، مكي است . 2 . معيار مكان : هر چه در شهر مكة وپيرامون آن نازل شده مكي است . وهر چه در مدينه وپيرامون آن نازل گرديده مدنى است ، خواه پيش از هجرت يا پس از آن نازل شده باشد . پس آنچه در غير اين دو منطقه نازل شده باشد نه مكي است ونه مدنى . در اين زمينه جلال الدين سيوطى روايتي آورده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمودند : « انزل في ثلاثة أمكنة : مكة والمدينة والشام » كه طبق گفتهء ابن كثير ، مقصود از شام تبوك است « 2 » . 3 . معيار خطاب : هر سوره‌اى كه در آن ، خطاب به مشركان مىباشد مكي وهر سوره‌اى كه در آن خطاب به مؤمنان مىباشد ، مدنى است . در اين زمينه از عبد اللّه بن مسعود حديثي آورده‌اند كه گفته است : « هر سوره كه « يا أَيُّهَا النَّاسُ » در آن به كار رفته باشد ، مكي است وهر سوره كه « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » در آن به كار رفته باشد مدنى است » « 3 » ؛ زيرا در مدينه غلبه با مؤمنان بوده ودر مكة با مشركان . البتة در سوره‌هاى مدنى مانند سورهء بقره ، « يا أَيُّهَا النَّاسُ » به كار رفته كه كليّت اين معيار را خدشه‌دار مىكند . براي تشخيص سوره‌هاى مكي ومدنى ، ملاك‌هايى را مشخص كرده‌اند كه هريك به تنهايى نمىتواند ملاك جامع ومانعى باشد . بلكه اين ملاك‌ها روىهم‌رفته تا حدودي تعيين‌كننده است . به طور كلى ملاك‌ها وعلايم براي تشخيص ، عبارت

--> ( 1 ) قصص 28 : 85 . ( 2 ) الاتقان ؛ ج 1 ، ص 23 . ( 3 ) المستدرك ؛ ج 3 ، ص 18 - 19 .