4 . بسيارى از مسايل قرآني ، تنها از طريق مكي ومدنى بودن سوره يا آيه‌ها ، حلّ وفصل مىشود . مثلا در مسألهء نسخ قرآن به قرآن برخى راه افراط پيموده‌اند وبيش از دويست وبيست آية را منسوخ معرفى كرده‌اند . در صورتي كه چنين عدد بزرگى نمىتواند صحت داشته باشد وبا واقعيّت سازگار نيست وگروهى راه تفريط در پيش گرفته‌اند أصلا قرآن را غير قابل نسخ مىدانند - به‌ويژه نسخ قرآن به قرآن ؛ زيرا شرط تحقق نسخ ، تنافى ميان دو آية است كه اين‌گونه تنافى با نفى اختلاف در آيهء « وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً » « 1 » منافاة دارد « 2 » . ودسته‌اى حدّ وسط را برگزيده وأصل نسخ را پذيرفته‌اند ودر كميت آيات نسخ‌شده اعتدال را رعايت كرده‌اند . از جمله آياتي كه افراطيون آن را منسوخ مىدانند ، آيهء « فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ . . . » « 3 » است كه دربارهء ازدواج موقت نازل شده است ، كه ناسخ آن را - طبق گفتهء امام شافعي محمد بن إدريس - آيهء « وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ ، إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ ، فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ » « 4 » دانسته‌اند . نظر مذكور را به دو دليل نمىتوان پذيرفت : أولا ؛ زنى كه با عقد متعه گرفته مىشود زوجه است ، گرچه احكام أو با زوجهء دايمى كمي تفاوت دارد . ثانيا ؛ آيه‌اى را كه ناسخ فرض كرده‌اند در سورهء مؤمنون است كه تماما مكي است وكسى اين آيهء را استثناء نكرده است . در صورتي كه معمولا بايد ناسخ پس از منسوخ باشد . مطلب فوق را أستاذ زرقانى نيز يادآور شده است « 5 » . معيار وملاك تشخيص سوره‌هاى مكي ومدنى طبق آمارى كه از روايات ترتيب نزول به دست مىآيد ، 86 سورهء مكي و 28 سورهء مدنى است كه در اين گروه‌بندى سه معيار وجود دارد : 1 . معيار زمان : بيشتر مفسرين معتقدند كه معيار مكي يا مدنى بودن هجرت

--> ( 1 ) نساء 4 : 82 . ( 2 ) أبو القاسم خويى ( آيت اللّه ) ؛ البيان في تفسير القرآن ؛ ص 206 . ( 3 ) نساء 4 : 24 . ( 4 ) مؤمنون 23 : 7 - 5 . ( 5 ) محمد عبد العظيم زرقانى ؛ مناهل العرفان ؛ ج 1 ، ص 195 .