آن ممنوعيت‌ها را نقض مىكنند از حقوق اجتماعى محروم سازند . و به‌ويژه براى افرادى كه دين خود را تغيير مىدادند ، مجازات‌هاى شديدى درنظر گرفته شد 26 به‌طورىكه مثلا اگر شخصى زرتشتى دينش را تغيير مىداد بنابر حكمى در دم مرتكب گناه تناپوهل 27 شده و پس از گذشت يك سال ( از زمان تغيير دين ) سزايش مرگ و به اعدام محكوم مىشد . باوجود تمامى اين احكام و تمهيدات ، فرادستان مسلمان اغلب در موقعيتى قرار داشتند كه آن قوانين را لغو مىكردند . در نتيجه تلاش‌هاى زرتشتيان براى جلوگيرى از درهم آميختن هم‌كيشانشان با مسلمانان به دليل عوامل اجتماعى و اقتصادى خنثى شد . آقاى چوكسى در خصوص اين دوران مىنويسد : « بيشتر زرتشتيان به‌سادگى جذب عرف اسلامى نشدند ، بلكه با ورود به جامعه مسلمان اسلام و معيارهاى رفتارى آن را پذيرفتند و سپس آنها را تعديل كردند . از سوى ديگر ، افراد كمى كه در تدين خود تزلزل پيدا نكردند ، كوشيدند بسيارى از جنبه‌هاى تمدن اسلامى را رد كنند . باوجود اين ، با گذشت چند نسل حتى آنها نيز در فعاليت‌هاى روزمرهء خود در معرض دگرگونى قرار گرفتند . هرچند ميزان زيادى از كار روى قوانين اجتماعى مربوط به اقدامات عمومى و روابط اقتصادى بود ، تنها نتيجه براى جامعه‌اى كه به تدريج ولى به‌طور مداوم از شكلى زرتشتى به سوى شكلى اسلامى پيش مىرفت ، تطبيق دادن بيشتر رسوم متداول با اصول اسلامى بود . اين بدان معنا نيست كه جامعهء ايران جزيى از جامعهء عرب شد ، بلكه مىتوان گفت هنگامى كه عرف اجتماعى ايرانى در محيطهاى زرتشتى از اعتبار افتاد ، بسيارى از اجزاى اين عرف با ارزش‌هاى اسلامى منطبق شد و در بعضى موارد حتى بر رسوم اسلامى مقرر شده ، غالب آمد . بنابراين ، تمدن اسلامى كه طى نخستين سده‌هاى اسلامى در ايرانشهر و ماوراء النهر تبلور يافت ، آيندهء خوبى از جنبه‌هاى اسلامى عرب و زرتشتى ايرانى بود » . 28 كليهء اين تغييرات و دگرگونىها در جامعه ايران زرتشتى مدت شش سده به طول انجاميد . بنابر آمار ، در سال 750 م / 132 ه . ق كه عباسيان به قدرت رسيدند ، در حدود 8 درصد از شهرنشينان ايران مسلمان بودند . در اواسط سدهء نهم ميلادى / اواسط سدهء سوم ه ق اين شمار تا 50 درصد افزايش يافته بود . در دههء 990 ميلادى / دههء 380 ه ق بيشتر ساكنان شهرها مسلمان شده بودند و از سال 1000 م / 391 ه . ق تا سال 1250 م / 648 ه . ق بيشتر روستاييان اسلام را پذيرفتند . طى همين دو دوره تأسيس مساجد و مدرسه‌ها و اضمحلال آتشكده‌ها و هيربدستان‌ها تحكيم جامعهء مسلمان را به زيان جامعهء زرتشتى ، ابتدا در شهرها و سپس در روستاها ، منعكس كرد . 29