يك موجبهء جزئيه استخراج مىشود ؟ يا متنافيان و متباينان هستند تا يك سالبهء كليه يا جزئيه استخراج شود ؟ و هردو محتمل است ، لذا در برخى از موادّ نتيجهء حق ، سلبى است و در برخى موادّ نتيجهء حق ، ايجابى است و اختلاف در نتيجه ، سبب عقم است . مثال : « هر نشخواركننده‌اى سم‌دار است » ، و « بعض حيوانات سم‌دار نيستند » ، در اين‌جا نتيجه حق ايجابى است : « بعض نشخواركننده‌ها حيوان هستند » . ولى اگر به جاى « حيوان » در كبرى كلمهء « پرنده » را بگذاريم و بگوييم : « بعض پرنده‌ها سم‌دار نيستند » نتيجهء حق سلبى ، خواهد بود : « بعض نشخواركننده‌ها پرنده نيستند » . فرض دوّم : صغرى ، سالبهء كليه و كبرى ، موجبهء جزئيه . اين فرض هم منتج نيست ، زيرا در صغرى اوسط از تمام اصغر سلب شده و در كبرى اوسط براى بعض اكبر ثابت است ، البته در خصوص اين بعض ، اصغر يا اكبر تلاقى نداشته و يقينا سلب است ولى در بعض ديگر از اكبر كه در كبرى مراد نيست و ذكر نشده ، امر بر ما مشتبه مىشود و نمىدانيم كه آيا در آن بعض ، اكبر با اصغر متلاقيانند يا متباينان ؟ و در نتيجه آيا ايجاب ، حق است يا سلب ؟ هردو محتمل است و در بعض مواد نتيجهء حق ، سلبى و گاهى ايجابى است و اختلاف سبب عقم است مثلا در مثال « لا شيئى من الفرس بناطق » ، « بعض الحيوان ناطق » ، نتيجهء حق ، ايجابى است يعنى : « بعض الفرس حيوان » ولى اگر ماده را عوض كرده و به جاى حيوان ، انسان را آورده و بگوييم : « بعض الانسان ناطق » نتيجهء حق ، سلبى است يعنى : « بعض الفرس ليس به انسان » . امّا اگر اختلاف مقدمتين و نيز كليت كبرى مراعات گردد يقينا شكل ثانى منتج خواهد بود و به اختلاف موادّ و موارد هم ، مختلف يا متخلّف نمىگردد ( ذيلا در صور منتجه ، مثال‌هاى شكل ثانى منتج خواهد آمد ) . ج . ضروب و احتمالات شكل ثانى : كه شامل ضروب ممكنه ، عقيمه و اضرب منتجه است . ضروب ممكنه در شكل ثانى همانند احتمالات ممكنه در شكل اوّل شانزده صورت است كه از ضرب چهار صورت صغرى ، در چهار صورت كبرى حاصل مىشود كه بيان آن در شكل اوّل گذشت و نيازى به تكرار نيست . از اين شانزده