تصويرى در ذهن نداشته و ذهنمان از اين بابت خالى بود ، ولى هنگامى كه به جبهه رفتيم و صحنه‌هاى ميدان جنگ را ديديم ، ذهنمان تصاويرى را همراه دارد كه قبل از رفتن به جبهه نداشت . اين حالت جديد نامش علم است . علم حسّى عبارت است از : علم به محسوسات . محسوسات عبارت‌اند از : امور ماديه‌اى كه توسط حواس پنجگانهء ظاهريه احساس مىگردند . حواس پنجگانه عبارتند از : 1 . قوهء باصره يا بينايى كه توسّط آن رنگها را مشاهده مىكنيم . 2 . قوهء سامعه يا شنوايى كه توسّط آن صداها را مىشنويم . 3 . قوهء ذائقه يا چشايى كه توسّط آن مزه‌ها را مىچشيم . 4 . قوهء شامّه يا بويايى كه توسّط آن بوها را استشمام مىكنيم . 5 . قوهء لامسه يا بساوايى كه توسّط آن اجسام اطراف خود را لمس كرده و از نرمى ، لطافت يا زبرى و ضخامت آنها آگاه مىشويم . 1 . علوم حسيّه : نخستين درجه از درجات علمى بشر است كه از محسوسات شروع مىكند تا به عميق‌ترين مسائل عقلى و فلسفى و ماوراء طبيعى مىرسد . سرمايهء اصلى انسان براى رسيدن به جميع علوم و دانشهاى طبيعى رياضى و فلسفى ، عقلى و نقلى ، جزيى و كلى ، مادى و معنوى همين علوم حسّى است كه اگر كسى فاقد اين احساسات باشد ، هرگز قدرت كسب ساير مراتب علمى را هم نخواهد داشت . از اين‌رو گفته‌اند : من فقد حسّا فقد علما . يعنى هركس حسّى از حواس ظاهرى را از دست دهد ، علم مربوط به آن بخش را از دست داده است . مثلا آدم نابينا ، از ادراك رنگها عاجز است و آدم ناشنوا ، از ادراك صداها . نيز گفته‌اند : الحسّ طليعة للنّفس كه بايد از اين طليعه شروع كرد . انسان در اين مرحله از ادراكات ( كه ادراك حسّى است ) با ساير موجودات زنده شريك است . منتها جانداران ديگر برخى مانند انسان داراى همهء حواس خمسه ظاهرى و برخى داراى بعضى از حواسّ پنج‌گانه هستند . و دست‌كم داراى حسّ لامسه هستند . مثلا كرمى كه در دل گل و لاى و خاك مىلولد نيز داراى قوهء بساوايى است . مرحوم صدر المتألهين مىنويسد : فاول مراتب الحس هي حاسة اللمس لان الحاجة بها امس و لهذا يعم الحيوانات كلها و يسرى في الاعضاء كلها الّا نادرا ( مثل موى سر و ناخن ) فلا يتصور حيوان