الّا و ان يكون له هذا الحسّ لانّه ان لم يحس اصلا فليس به حيوان و انقص درجات الحسّ ان يحسّ بما يلا صقه و يماسه فان الاحساس بما يبعد منه احساس اتم و اقوى تا به اينجا كه مىفرمايد : و هذا الحسّ تجده في كل حيوان حتّى الدود ( كرم ) الّتي في الطين فإنّه إذا غرز ( فرورود ) فيها ابرة ( سوزنى ) انقبصت للهرب لا كالنبات يقطع فلا ينقبض اذ لا يحس بالقطع » . « 1 » برخى از حيوانات ، در پاره‌اى از اين احساسها از انسان به مراتب قوىترند . مثلا حسّ بويايى كلب يا حسّ شنوايى برخى حيوانات به مراتب از انسان بيشتر است . نقل است كه در يونان باستان جنگى پيش آمد و شمارى بسيار كشته شدند و مدتّى جنازه‌ها روى زمين ماند و بوى تعفن فضا را پر كرد . پس از مدتى در آن حوالى كركس‌هايى كه تا آن موقع اصلا ديده نشده بودند . مشاهده شدند تفحص شد ، معلوم شد كه از دويست فرسخ دور تر خود را به اين منطقه رسانده‌اند ، تا از لاشهء مرده‌ها و كشته‌ها ارتزاق كنند . براى آشنايى با عالم حيوانات به كتاب حياة الحيوان دميرى مراجعه شود . ويژگى صور حسّى اين است كه هم داراى ماده هستند و هم مقدار . 2 . علم خيالى : و آن عبارت است از علوم و دانش‌هايى كه توسط قوهء خيال نصيب انسان مىشود . پس از عكسبردارى و فيلمبردارى ذهن و نفس از محسوسات و انتقاش صور محسوسات در ذهن ، ذهن قادر است در اين صور حسيّه تصرفاتى انجام دهد و برخى از آن صور را با بعض ديگر مقايسه كند و در عالم خيال ، پيش خود محاسبه كند كه فلان صورت حسّيه از فلان صورت ، بلندتر است . يا فلان نور و روشنايى از فلان نور ديگر ، قوىتر ، روشن‌تر يا مثل آن است . فلان مزه شيرين‌تر است ، فلان بوى ، بوى خوش است . فلان جسم ، نرم‌تر و لطيف‌تر است . گاهى از اين صور حسّيه موجودات خياليه‌اى تصوير كرده و مىسازد كه هرگز در خارج وجود ندارند . مثلا دريايى از جيوه را در ذهن تصوير مىكند ، كوهى از ياقوت ، صحرايى پر از مار ، انسانى هزارپا را تصور مىكند . يا موجودى همانند آنچه صدر المتالهين مىگويد : « كحيوان رأسه كرأس انسان و سائر بدنه كبدن فرس و له جناحان و . . . » « 2 »

--> ( 1 ) . اسفار ، ج 8 ، ص 157 . ( 2 ) . اسفار ، ج 8 ، ص 214 .