فرقى هم ندارد كه قيد به صورت شرط ، بيان شود ، مثل انْ جائك زيد فاكرمه ، يا به صورت وصف و حال و غيره . در هر صورت قيد بردار نيست . پس هر قيدى كه در جملهء شرطيّهء انشائيّه ذكر مىشود اگر احتمال دهيم كه به هيئت برمىگردد ، ناگزيريم آن را به مادّه برگردانيم ؛ زيرا امكان ارجاع به هيئت نيست . و أما لزوم كونه من قيود المادة لبا فلأن العاقل إذا توجه إلى شىء و التفت إليه فإما أن يتعلق طلبه به أو لا يتعلق به طلبه أصلا لا كلام على الثانى . و على الأول فإما أن يكون ذاك الشىء موردا لطلبه و أمره مطلقا على اختلاف طوارئه أو على تقدير خاص و ذلك التقدير تارة يكون من الأمور الاختيارية و أخرى لا يكون كذلك و ما كان من الأمور الاختيارية قد يكون مأخوذا فيه على نحو يكون موردا للتكليف و قد لا يكون كذلك على اختلاف الأغراض الداعية إلى طلبه و الأمر به من غير فرق فى ذلك بين القول بتبعية الأحكام للمصالح و المفاسد و القول بعدم التبعية كما لا يخفى . هذا موافق لما أفاده بعض الأفاضل المقرر لبحثه بأدنى تفاوت . ) اثبات ادّعاى دوّم شيخ اعظم : اين‌كه لُبّاً و واقعاً قيد به مادّه برمىگردد ، دليلش يك محاسبهء سرانگشتى و مراجعه به وجدان است . توضيح : به‌طور كلّى هر عاقلى - مولى يا غير مولى ، يا مىخواهد خودش فاعل مباشر باشد يا از ديگرى كارى را بطلبد . - هنگامى كه به امرى از امور و كارى از كارها التفات و توجه پيدا مىكند و آن را از ذهن مىگذراند ، از دو حال خارج نيست : 1 . يا نسبت به آن عمل علاقه‌اى ندارد و آن چيز توجّه او را به خود جلب نمىكند و متعلّقِ قصد وغرض او واقع نمىشود ومطلوب اونيست ، چه مبغوض باشد و چه مباح . اين قسم ازبحث خارج است . 2 . يا آن كار ، مطلوب او و متعلّق غرض وى است . اين قسم خودش دو شعبه دارد : 1 . يا آن شىء به نحو مطلق و بدون هيچ قيد و شرطى مطلوب مولى قرار مىگيرد كه اين نيز از بحث خارج است ، زيرا امر را مطلق آورده و مىگويد « اعتق رقبةً » و كارى به خصوصيت ايمان و كفر و . . . ندارد . 2 . يا با قيد و شرط و خصوصيّتى مطلوب واقع مىشود . اين نيز دو شعبه دارد : 1 . يا آن خصوصيّت از تحت قدرت مكلّف بيرون است و مقدورش نيست ، مثل مجىء زيد و زوال شمس كه از بحث خارج است ؛ 2 . يا خصوصيتى است كه مقدور مكلّف است . اين نيز دو شعبه دارد : 1 . يا آن قيد هم به گونه‌اى است كه در متعلّق امر مولى اخذ شده و مورد تكليف است و به اصطلاح اهل فنّ ، لازم‌التحصيل است ، مثل تحصيل طهارت و استقبال و اباحهء مكان و . . . نسبت به نماز ؛