بقى امور الأوّل : [ بساطة مفهوم المشتقّ ] أن مفهوم المشتق على ما ( حققه المحقق الشريف فى بعض حواشيه بسيط منتزع عن الذات باعتبار تلبسها بالمبدإ و اتصافها به غير مركب و قد أفاد فى وجه ذلك أن مفهوم الشىء لا يعتبر فى مفهوم الناطق مثلا و إلا لكان العرض العام داخلا فى الفصل و لو اعتبر فيه ما صدق عليه الشىء انقلبت مادة الإمكان الخاص ضرورة فإن الشىء الذى له الضحك هو الإنسان و ثبوت الشىء لنفسه ضرورى ) . هذا ملخص ما أفاده الشريف على ما لخصه بعض الأعاظم . مباحث پايانى مشتق مجموع مطالب باب مشتق در سه بخش خلاصه مىشود : بخش اوّل : مباحث مقدماتى كه طىّ شش امر گذشت . بخش دوّم : مبحث اصلى باب مشتق هشت قول است كه فهرست وار ذكر شد . دو قول هم كه قول عمده بود با ذكر دليل بيان شد . مختار آخوند رحمه الله هم اين شد كه : مشتقّ در خصوص فرد تلبّسى حقيقت است . بخش سوّم : در اين بخش كه بخش پايانى است شش امر ديگر مطرح است كه حاوى يك سلسله نكات منطقى ، ادبيّاتى ، اصولى و فلسفى است . امر اوّل : بساطت مفهوم مشتق امر اوّل از امور باقيمانده ، دربارهء بساطت و تركيب معناى مشتقّ است : آيا مشتقّات داراى معناى مركب هستند يا بسيط ؟ « 1 » دو نظريّه در اين باب مطرح است : 1 . مشهور مناطقه مىگويند : مشتقّ داراى معناى مركّب است . مثلًا ناطقٌ يعنى ذاتٌ ثبت له النطق ، كاتبٌ يعنى شىءٌ له الكتابة ، ضاحكٌ يعنى شىءٌ أو ذاتٌ له الضحك . 2 . محقّق شريف در پاره‌اى از حواشىِ خود مدّعى شده است كه مشتقّات داراى معناى بسيط هستند وى مىگويد : ما نيز قبول داريم كه بايد ذاتى مثلًا « زيد » باشد و مبدئى مثلًا « علم » باشد و ذات هم به اين مبدأ متلبّس و متّصف بشود تا بتوانيم وصف عنوانى عالم را از ذات انتزاع و بر ذات حمل

--> ( 1 ) . مركّب يعنى چيزى كه داراى اجزاء است و بسيط يعنى چيزى كه داراى اجزاء نيست .