مىرود و بر فعل دو كس دلالت ندارد . مثل سافر ، حاسب ، جازى ، عاتب ، عاقب و . . . و در قرآن هم مىخوانيم . و لا تضارّ والدة بولدها « 1 » كه لا تضارّ نفى يا نهى از باب مفاعله است . درحالىكه به ضرر يك‌جانبه اطلاق شده كه مادران به فرزندان خويش ضرر وارد نكنند . ثالثا برفرض در جاهاى ديگر واژه ضرار معناى مفاعله‌اى داشته باشد . ولى در خصوص مورد بحث ما به معناى ضرر و ثلاثى مجرّد است ، زيرا شواهدى داريم . الف ) در روايت دوّم فرمود كه ما اراك يا سمرة الّا مضارّا . . . كه در آنجا ضرر يك‌جانبه بود و مع‌ذلك باب مفاعله به كار برد و بر ضرر از يك طرف اطلاق كرد . ب ) از نهايه ابن اثير هم حكايت شد . كه ضرر و ضرار به معناى واحد آمده « 2 » است . پس نمىتوان ضرار را به معناى فعل الاثنين حمل كرد . 3 - مختار آخوند به خاطر شواهد مذكور آن است كه ضرار به معناى ضرر است و از باب تاكيد آمده و به جاى اينكه دو بار بگويد : لا ضرر و لا ضرر ، از باب تفنّن در عبارت بار دوّم فرمود : « و لا ضرار و گرنه دو معناى مختلف ندارند . در پايان هم مىفرمايد كه « بالجمله . . . » يعنى برفرض شك كنيم كه ضرار معناى ديگرى غير از ضرر دارد باز ثابت كه نشده و از باب قدر متيقّن هم اگر تاكيد بود بايد مىفرمود . لا ضرر ، لا ضرار ، ولى با واو آمده و واو عاطفه دليل بر مغايرت معطوف و معطوف عليه است و لذا بعيد نيست كه ضرار به معناى مفاعله‌اى باشد كه معناى اصلى باب است و ضرر به معناى ضرر يك‌جانبه و ضرار به معناى ضرر دوجانبه و از هر دو طرف باشد ، يعنى ضرر يك‌جانبه محكوم است . ضرر طرفين و از دو جانب كه اين به آن ضرر بزند و آن به اين نيز محكوم است . ) قوله : كما انّ الظاهر : مفاد هيئت تركيبيّه : مركباتى كه با لاء نفى جنس آغاز مىشوند . مثل « لا صلاة الّا بفاتحة الكتاب » ، « لا علم الّا بالعمل » ، « لا ضرر و لا ضرار » ، « لا رجل فى الدار » و . . . ظهور در چه معنايى دارند ؟ مرحوم آخوند چهار احتمال در مسئله ذكر مىكنند كه در لا ضرر و لا ضرار هركدام محتمل است و قبل از بيان احتمالات مقدّمه‌اى ذكر مىكنيم . اثبات حقيقت و ماهيّت دوگونه است . گاهى اثبات حقيقى و واقعى است . مثل « زيد انسان » كه

--> ( 1 ) - سوره بقره ، آيه 233 . ( 2 ) - نهايه ابن اثير ، ج 3 ، ص 81 ، مادّه ضرر .