( قاعده جمع ) در رابطه با قاعدهء جمع دو مقام از بحث وجود دارد : 1 - راجع به مفردات و اصطلاحات و معناى قاعده : مقصود از جمع چيست ؟ مراد از امكان كدام است ؟ منظور از اولويت آيا مجرّد اولويت است يا وجوب ؟ معناى طرح چيست ؟ مراد از جمع ، جمع دلالى است يعنى از حيث دلالت تا زمانى كه جمع بين دليلين ميسور باشد نوبت به طرح نمىرسد و البته جمع دلالى هم دو شعبه دارد : الف : جمع عرفى ب : جمع عقلى امّا جمع عرفى آن جمعى است كه عرف و عقلاء آن را پسنديده و پشتوانهء عرفى دارد . مثلا در تعارض نص و ظاهر ، عام و خاص و . . . عرف بينهما را جمع مىكنند به حمل ظاهر بر نص يا اظهر و عام بر خاص و خلاصه دليلين بگونه‌اى باشند كه وقتى آن دو را به عرف عرضه كنيم متحير نمانده و دقيقا بينهما را جمع كند و موارد جمع عرفى فراوان است كه بعدا خواهد آمد . جمع عقلى آن وجه‌الجمعى است كه عقل با توجيهات بعيده‌اى آنها را انجام مىدهد صرفا براى اينكه به هر دو دليل عمل شود و گرنه به‌هيچ‌وجه بناء عرف و عقلاء با آن مساعد نيست حال منظور از جمع ارزشمند همان جمع عرفى است و امّا جمع عقلى و تبرعى دليلى ندارد . و منظور از امكان هم امكان جمع عرفى است نه امكان بدقت عقلى كه در محاورات ارزش ندارد و از ظاهر كلام به حكم اهل محاوره بدست نمىآيد . و منظور از اولويت هم در خصوص جمع‌هاى عرفى به معناى وجوب