اين مايع را شرب مىكنيم به اميد اينكه همين مايع خمر باشد 5 - باز هم علم اجمالى دارد ولى احد الامرين را كه مرتكب مىشود از اين باب است كه باكى ندارد كه در حرام واقعى بيفتد يا نه مثلا مىگويد : من اين كاسه را سر مىكشم خواه شراب باشد يا نه ولى قصد هيچ طرف را ندارد 6 - باز هم علم اجمالى دارد ولى احد الامرين را كه مرتكب مىشود به اين اميد است كه ان‌شاءالله حرام واقعى نباشد ولى احتمال هم مىدهد كه شايد حرام واقعى باشد اين قسم از كم‌مبالاتى سرچشمه مىگيرد . قسم 4 و 5 و 6 هر سه مشتركند در اينكه فاعل جاهل است منتهى جهالت گاهى عذر است و عقاب را برمىدارد همان‌طورىكه در شبهات بدويه و شك در تكليف چنين است و لذا در آن موارد و لو حرام واقعى را هم مرتكب شده باشد معصيت صدق نمىكند چون اصل برائت براى او عذرآور است و گاهى جهالت عذر نيست مثل موارد شك در مكلف به يا علم اجمالى به اصل التكليف حال در سه صورت اخيره شرط صدق تجرى اينست كه جهل عذر نباشد يعنى شبهه بدويه نباشد بلكه مقرون به علم اجمالى باشد و الّا اصلا تجرى صدق نمىكند و احتمال معصيت هم داده نمىشود در تمام اقسام ستهء تجرى مذمت فاعلى هست انما الكلام در مذمت فعلى است كه سه صورت اول را محاسبه كرديم و در سه اخيره هم مسئله روى مبانى باب علم اجمالى دور مىزند گفتار شهيد در قواعد : مرحوم شهيد در قواعد فرموده : نيت معصيت تنها بدون تلبّس به معصيت نه عقاب‌آور است در قيامت و نه موجب مذمت است در دنيا بر خلاف ما كه گفتيم مذمت فاعلى حتما دارد و اگر با نيت معصيت وارد شد در عملى كه خيال مىكرد حرام و معصيت است سپس كشف خلاف شد آيا اين نيت مؤثر است و عقاب مىآورد يا نه ؟ دو احتمال دارد :