آرى علم اجمالى وظيفهء ما را سنگين‌تر مىكند و آن اينكه به مجرد برخورد با ظواهر نمىتوان بدانها تمسك كرد چون شايد خلاف آن مراد باشد فلذا بايد تحقيق و تفحص نمود و بعد الفحص و اليأس مانعى از تمسك به ظواهر نيست ، ان قلت : « اين اشكال به دو بيان در رسائل تقرير شد . » بيان اوّل : علم اجمالى كه آمد اثرش توقف است يعنى مجاز نيستيم به ظواهر عمل كنيم و مادامىكه اين علم اجمالى باشد آن اثر هم هست و لا فرق ميان قبل الفحص و بعد الفحص يعنى همان‌طورىكه قبل الفحص اين علم اجمالى بود و اثرش وجوب توقف بود همچنين بعد الفحص هم اين علم اجمالى هست و آن اثر را دارد بدليل اينكه برفرض هم فحص كنيم حد اكثر در اخبارى كه بدست ما رسيده فحص خواهيم نمود امّا اخبار كه منحصر به اين‌ها نيست بسيارى از روايات بدست ما نرسيده و ما احتمال مىدهيم كه شايد در آن روايات غير واصله قرينه‌اى بر خلاف اين ظاهر بوده و بما نرسيده پس بعد الفحص در اخبار واصله نيز بايد توقف كرد و لذا اگر از اوّل امر كلامى مجمل باشد و مردّد بين دو معنى باشد مثل رأيت عينا بايد توقف كرد همچنين اگر علم اجمالى داشته باشيم كه احد الظاهرين با ظاهر ديگر و با واقع مخالف است بايد توقف كنيم و . . . بيان دوّم : علم اجمالى همان‌طورىكه قبل الفحص وجود داشته همچنين بعد الفحص نيز وجود دارد حال اين علم اجمالى يا اثر دارد و هو التوقف و يا اثر ندارد ؟ اگر اثر دارد پس لا فرق ميان قبل الفحص و بعد الفحص و اگر اثر ندارد باز هم نبايد فرق باشد ميان قبل از فحص و بعد از آن يعنى حتى قبل از فحص هم بايد بتوانيم به ظواهر تمسك كنيم و حال آنكه خود شما اين را تجويز نمىكنيد پس علم اجمالى اثر دارد اگر مؤثر است پس