لا تفعل ؟ صل الظهر يا صل الجمعة ؟ و . . . شبهه موضوعيه عبارتست از اينكه : اشتباه در يك حكم شرعى فرعى جزئى كه مربوط به مصداق معين خارجى است حاصل شده يعنى حكم صادره از مولى را مىدانيم كه اجتناب از نجس مثلا واجب است ولى در خصوص اين فرد خارجى شك دارم كه آيا هذا نجس حتى يجب اجتنابه ام لا ؟ ميان شبهات موضوعيه و حكميه فرقها وجود دارد كه در جلد چهارم شرح اصول فقه آنها را آورده‌ام و در مباحث شك كتاب شريف رسائل نيز خواهد آمد در اينجا به پيروى از متن به يكى از فرقها اشاره مىكنم : در شبهات حكميه منشأ شبهه خطاب صادره از مولى است در شبهات موضوعيه منشأ شبهه موضوعات خارجيه است كه ارتباطى به مولى ندارد . در مواردى كه شبهه موضوعيه است باز دو قسم متصور است : 1 - گاهى اشتباه در ناحيه مكلف به و عمل است مثل اينكه نمىدانم شرب اين مايع حرام است يا آن مايع ؟ 2 - و گاهى اشتباه در جانب مكلف و عامل است اين قسم به‌نوبت خود دو قسم مىشود : الف : گاهى دو طرف شبهه شخص واحد و مكلف واحد است مثل خنثى كه يك شخص است ولى نمىداند كه آيا مكلّف به تكاليف مردان است ؟ و يا مكلف به تكاليف زنان ؟ ب : و گاهى در طرف شبهه دو انسان مكلف است مثل دو انسانى كه يك شلوار مشترك دارند و در آن منى مشاهده نموده‌اند هركدام از دو نفر علم اجمالى دارند كه يا خود او و يا رفيقش جنب شده در اينجا پاى دو كس در ميان است حال بايد احكام تمام اين اقسام را بيان كنيم :