باشد ، يكى انصاب ( بتهاى نصب شده در اطراف مكه ) است كه از سنگ و چوب و طلا و مانند آن بوده‌اند كه از اعيان نجسه نيستند . يكى هم ازلام ( چوبهاى بخت آزمايى يا خود اين عمل ) كه باز معنا ندارد از اعيان نجسه باشند . آرى به معناى پليدى هستند اما اعيان نجسه خير . ثانياً بر فرض رجس به معناى نجس باشد يا به معناى مطلق پليدى عرفى و شرعى باشد كه به عمومش عين نجس را نيز شامل شود و نسبت ، عموم مطلق باشد ، نه عموم من وجه ؛ ولى اين آيه نيز مثل آيه تحريم خبائث ، متفاهم عرفى دارد و در هر موردى اثر ظاهر متفاهم است و نوبت به اراده جميع تقلبات نميرسد ، مثلًا در مورد خمر انتفاع معمول ، نوشيدن آن است و در مورد ميته خوردن آن است ، اما اينها ربطى به معاوضه بر عين نجس ندارند . خوشبختانه از روايات هم همين وجه قابل استفاده است . « 1 » ثالثاً به فرموده امام راحل عظيم الشأن بر فرض كه رجس به معناى نجس باشد ؛ ولى در آيه وجوب اجتناب بر مطلق رجس مترتّب نشده است ، بلكه قيدى هم دارد ، يعني مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ . به اين معنا كه هر نجسى كه از عمل شيطان باشد حرام و واجب الاجتناب است ، اما معاوضه بر اعيان نجسه از عمل شيطان نيست . بر فرض شك هم نميتوانيم به اطلاق يا عموم آيه تمسك كنيم ؛ زيرا از قبيل تمسك به عام در شبهه مصداقيه است ؛ وانگهى نسبت به اصل وجود نجاسات - غير از خمر و فقّاع - از عمل شيطان نيست تا به حكم آيه حرام باشند ، البته اجتناب از آنها واجب است . « 2 » البته در جمله رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ . . . سه احتمال وجود دارد : 1 . احتمال دارد قيد و مقيد باشد كه از قول مرحوم ماتن نقل شد . 2 . احتمال دارد خبر بعد از خبر باشد ، آن هم به اين نحو كه هر كدام خبر مستقل باشد . طبق اين احتمال خود رجس و نجس بدون علّت تامّه وجوبِ اجتناب است و مستدلّ ميتواند به آيه استدلال كند ؛ البته صرف نظر از پاسخهاى قبلى .

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 24 ، ص 99 ، 103 ، ح 1 و 3 - 5 . ( 2 ) . ر . ك : المكاسب المحرمه ، ج 1 ، ص 49 - 50 .