آگاهى وارد تجارت شود در منجلاب ربا غرق شده ، سپس غرق شده « 1 » ( كه بيرون آمدن از آن بسى دشوار است ) سپس به روايتى از امام صادق عليه السلام استناد كرده كه : هر كس قصد تجارت دارد نخست بايد در امر دينش تفقّه كند تا معاملات حرام را از حلال باز شناسد و آنكس كه تفقّه در دين نكرده وارد تجارت مىشود در ورطه شبهات قرار خواهد گرفت « 2 » ( از دو روايت مزبور هم وجوب تعلّم مستفاد است . ) پايان سخن مفيد ره . « 3 » قوله : اقول : مرحوم شيخ مىفرمايد : ظاهر سخنان مفيد ( موارد استشهاد را ضمن نقل كلام مفيد ، آورديم ) آن است كه تعلم و تفقّه در مسائل تجارت واجب است ، فقط يك جا تعبير به ينبغى كرده كه ظهور در استحباب دارد ولى با وجوب هم مىسازد و ظهورش در استحباب به حدّى نيست كه با موارد ديگر كلمات مفيد معارضه كند ، پس به عقيدهء مفيد هم تعلّم مسائل مورد ابتلاء تاجر در تجارت ، واجب است ، از باب مقدّمه واجب . قوله : و ليس : آيا لازم است همان ابتدا كه تاجر مىخواهد وارد تجارت شود يك جا كليّهء مسائل مورد ابتلاء را ياد بگيرد ؟ خير لازم نيست و كافى است كه وارد هر معامله‌اى كه مىشود اگر احتمال حرمت داد قبل از ورود ، حكم آن را ياد بگيرد ، يا اگر علم اجمالى دارد كه در طول روز يكى از معاملاتش ربوى خواهد بود بايد نخست احكام معاملات آن روز را بداند و اگر ياد نگرفت و وارد معامله شد و لو در هنگام معامله بكلّى غافل است و توجّه ندارد كه شايد معاملهء حرامى انجام‌مىدهد ، ولى همين كه قبلًا توجّه داشت و ياد نگرفت كفايت مىكند و وى مستحق مؤاخذه است . و براى اين مطلب سه شاهد مىآورند : الف : اگر التفات در حال ارتكاب لازم باشد و غفلت در اين حال مانع باشد لازمه‌اش آن است كه : اكثر جهّال كه مقصّرند و مسائل دين خود را ياد نگرفته‌اند مؤاخذه نداشته باشند چون در حال عمل ، توجّه به حرمت دارند ، واحدى به اين لازم ملتزم نيست . ب : به عقيدهء ما كفّار همانطورى كه در برابر اصول دين مؤاخذه دارند ، در برابر فروع هم مؤاخذه دارند در حالى كه در حال ارتكاب حرام و ترك واجب بكلّى غافل است و

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 283 ، حديث 2 . ( 2 ) . وسائل الشيعه ، ج 2 ، ص 283 ، حديث 4 . ( 3 ) . مقنعه ، ص 590 - 591 .