[ نكتهء سوّم : « اقسام مبادلات در تاريخ بشر » ] نكتهء سوّم : معاملات در طول تاريخ به سه صورت قابل انجام بوده و هست : 1 - مبادلهء كالابه‌كالا يا جنس‌به‌جنس و بقول فقهاء : عرض به عرض ، يعنى مثلا بايع گندم مىدهد و پارچه مىخرد يا كتاب مىدهد ، فرش مىخرد و . . . 2 - مبادله كالا به نقد رائج و پول مملكت مثلا گندم مىفروشد و پول نقد دريافت مىكند . 3 - مبادلهء نقدبه‌نقد : درهم مىدهد و دينار مىگيرد ، ليره مىدهد و دلار مىگيرد و . . . كه بيع صرف ، ناميده مىشود . حال به نظر مىرسد كه در روزگاران اوّليه عمدهء معاملات مردم از نوع اوّل بوده زيرا كه نقد رائج نبوده و چيزى به عنوان پول مطرح نبوده [ البته بحث از تاريخچهء پول مطلب ديگرى است . ] و الان هم كم‌وبيش در برخى از مناطق محروم عالم - چنين مبادلاتى رائج است . ولى پيدا است كه اين طرز از معامله دشواريهاى خاصّ به خود را دارد و اى چه بسا فروشنده نياز به كالائى كه در ازاء جنس به او مىدهند نداشته باشد و يا تعيين قيمت كالاها و تعيين اروش و قيمت متلفات ، مشكل باشد لذا بشر به اين فكر افتاد كه چيزى را به عنوان نقد رائج و ملاك قيمت اشياء اختراع كند و لذا مسئلهء درهم و دينار مطرح شد و . . . تمام اينها براى تسهيل امر است . و امروزه نوع معاملات از قسم دوّم يعنى كالا به نقد رائج است . [ نكتهء چهارم : « فرق مال و ملك و تعريف آن دو » ] نكتهء چهارم : مالفرق بين المال و الملك ؟ و ما النسبة بينهما ؟ كلمهء مال از مال يمول مولا مشتّق است و در لغت اين گونه معنى شده : كلّ ما ملكت من الاشياء فهو مال « 1 » ، يعنى مال عبارتست از هر چيزى كه شما مالك و صاحب آن باشيد . [ در تعريف مال از ملك استفاده شده و كسى را رسد كه بگويد : ملك از مال واضحتر نيست كه او را معرّف قرار دهيم ، و تعريف

--> ( 1 ) اقرب الموارد ، ج 2 ، ص 1252 ، مادهء مول .