دوّم آن هم به دو بيان ذكر شد مبنى بر اينكه : ادّلهء اكراه و نيز عسر و حرج و . . . در مقام امتنان و به منظور دفع ضرر است و آن هم امتنان بر جنس امت . . . مرحوم شيخ در جواب مىفرمايد : هردو بيان شما مسلّم است ولى آن بيان به ما نحن فيه ارتباطى ندارد و دو جواب داريم : 1 - اجمالى : 2 - تفصيلى : امّا اجمالى : معناى آن دو بيان اينست كه : بايد كارى كرد كه از اوّل ضرر متوجّه غير نشود و مقتضى ضرر پيدا نشود ، نه اينكه منظور اين باشد كه پس از حصول مقتضى للضرر بايد مانع شد و ضررى را كه متوجه غير است دفع كرد ، [ به بيان ديگر : منظور از دو بيان اينست كه بايد از حدوث مقتضى از براى ضرر به ديگرى يا به نفس منع كرد نه اينكه پس از حدوث مقتضى مانع شد از اقتضاء مقتضى . به عبارت سوّم : اينكه شارع مقدس به مكره رخصت داده كه بر فعل يا تركى كه مكره است حق دارد كه اقدام كند براى آنست كه مقتضى للضرر موجود نشود بحيث كه اگر اقدام نكند مقتضى يافت مىشود ، نه براى اين باشد كه بدين وسيله مانعى از تأثير مقتضى پيدا شود و ما نحن فيه من هذا القبيل ] قوله : بيان ذلك : و امّا تفصيلى : دو صورت در ما نحن فيه متصوّر است : 1 - اوّلا و بالذات و ابتدا به ساكن ضرر متوجّه شخص مكره مىشود يعنى مقتضى للضرر براى او پيدا مىشود و آن اينكه مثلا تهديدش مىكنند كه بايد فلان كار را انجام دهى يا فلان مبلغ مال بپردازى و گرنه جانت در خطر است و . . . و فرض هم اين باشد كه مكره زورش مىرسد كه فلانى را ملزم به آن كار يا پرداخت آن وجه نمايد ولى از اوّل ضرر متوجه خود مكره است . در چنين فرضى