المهنائيه ، علّامه حلّى ( تعليق محمد تقى موسوى ) ؛ الميزان فى تفسير القرآن ، علّامه طباطبائى ؛ تفسير نمونه ، جمعى از نويسندگان زير نظر آية اللّه مكارم ؛ كنز الدقائق ، محمد رضا القمى المشهدى ؛ مفاتيح الغيب ، فخر رازى ؛ تفسير القرآن العظيم ، ابن كثير ؛ الجامع لاحكام القرآن ، قرطبى ؛ الكشاف ، زمخشرى ؛ الدر المنثور ، سيوطى ؛ روح المعانى ، آلوسى . درك نكات كليدى 1 . آيا مىتوان به طور قطع يا حد اقل با اطمينان ادعا كرد طلب مغفرت حضرت ابراهيم عليه السّلام براى پدرشان كه فرمود : رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ . . . « 1 » در اواخر عمر و پس از اعلان كنارگيرى حضرت ابراهيم از آزر و قوم اوست آنجا كه مىفرمايد : فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ « 2 » و نيز پس از آن است كه از آزر اعلان بيزارى كرد و فرمود : . . . فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ « 3 » اين نكته چنان كه خواهيد ديد محور اصلى بحث در آيه مذكور است . 2 . اگر اثبات شود پدر ابراهيم مشرك نبوده و انسان موحد است آيا اين را بايد از اختصاصات حضرت ابراهيم به حساب آورد يا آنكه شامل پدران همه انبيا خواهد شد ؟ به عبارت ديگر ، آيا مىتوان از آياتى كه با آنها موحد بودن پدر ابراهيم اثبات مىشود ، الغاى خصوصيت كرد و آن را به ساير انبيا تعميم داد ؟ به ويژه آنكه شاهدى براى اين تعميم در قرآن هست از جمله در دعاى حضرت نوح عليه السّلام كه مىفرمايد : رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ . . . « 4 » ظاهر دعاى حضرت نوح نشان مىدهد پدر ايشان موحد بوده است . شناخت نقاط اشتراك و افتراق فريقين در تفسير آيه اكثر قريب به اتفاق مفسران و متكلمان شيعى جز اندكى از آنان « 5 » آزر را پدر واقعى ابراهيم ندانسته و پدر ابراهيم را مانند پدر ساير انبيا موحّد مىدانند . برخى از مفسران

--> ( 1 ) . ابراهيم ، 41 ( 2 ) . مريم ، 49 ( 3 ) . توبه ، 114 ( 4 ) . نوح ، 28 ( 5 ) . محمد جواد مغنيه ، الكاشف ، ج 2 ، ص 212