بنابراين آيه « اينما تولوا . . . » مطلق است و از نظر توجه به سوى خدا ، عموميت دارد كه در تمام امور و كارها به هر سو نظر كند به سوى خداست و اين حكم عام با مسئلهء نمازهاى واجب قيد و تبصره خورده است و به عقيدهء بعضى از علما در نمازهاى مستحبى نيز اگر در حال حركت خوانده نشوند ، رعايت اين قيد ضرورى است كه در اين موارد ، انسان بايد به عنوان توجه به خدا به سوى كعبه رو كند . خلاصهء گفتار اين كه : فَأَيْنَما تُوَلُّوا . . . نسخ نشده است بلكه حكم آن با آيات ديگر تقييد و تبصره خورده است و ادعاى نسخ در اين آيه بر پايهء دو اصل مبتنى و استوار است : اول اين كه : نزول اين آيه ، قبل از آيه‌اى باشد كه دستور توجه به سوى كعبه در آن آمده است ولى اين اصل ثابت و مسلّم نيست . دوم اين كه : اين آيه در خصوص نمازهاى واجب وارد شود در صورتى كه چنين نيست و به نمازهاى واجب اختصاص ندارد ، به خصوص اين كه به طريق اهل سنت رواياتى در اين زمينه آمده است كه موارد نزول اين آيه را به همان‌طور توضيح داده‌اند كه ائمه ما از اين آيه استفاده كرده و به ما تعليم نموده‌اند و گفته‌اند كه اين آيه در موارد : « دعا و نمازهاى مستحب و نماز مسافرى كه رو به قبله حركت نمىكند و يا كسى كه اشتباها به سوى غير قبله نماز بخواند » « 1 » نازل شده است . نتيجه : از همهء آن چه كه تا اينجا گفته شد ، چنين بر مىآيد كه ادعاى نسخ در آيه فَأَيْنَما تُوَلُّوا قطعا باطل و بىاساس است . خوشبختانه در بعضى موارد ائمه اهل بيت ( ع ) نيز به اين حقيقت تصريح نموده ، اظهار داشته‌اند كه اين آيه نسخ نگرديده است . آرى ، ممكن است گاهى از نسخ يك معناى عام اراده شود كه تقييد نيز مشمول آن معنى باشد كه قبلا بدان اشاره نموديم و اگر در اين مورد نيز از نسخ چنين معنى اراده شود ، مانعى ندارد و شايد منظور ابن عباس نيز از نسخ در اين مورد ، همين معنى بوده است .

--> ( 1 ) تفسير طبرى ، 1 / 400 - 402 .