( 1 ) - رواياتى مربوط به كرويت زمين چنان كه گفته شد : آيات مشارق و مغارب همان‌طوركه به تعدّد مشارق و مغارب دلالت دارند ، به كرويت زمين نيز دلالت مىكنند زيرا كه اين دو مسئله تا حدّى به همديگر مربوطاند و اين مطلب از احاديث و خطبه‌ها و همچنين از دعاهاى معصومين نيز به روشنى استفاده مىشود كه نظر خوانندهء عزيز را در اينجا به نمونه‌هاى چندى از اين احاديث معطوف مىداريم : 1 - از امام صادق ( ع ) نقل است كه فرمود : در يكى از سفرها مردى با من هم‌سفر گرديد ؛ او هميشه نماز مغرب را پس از تاريكى شب و نماز صبح را قبل از طلوع صبح در تاريكى آخر شب مىخواند ولى من بر خلاف او رفتار مىكردم و نماز مغرب را در موقع غروب و نماز صبح را در موقع فجر به جا مىآوردم . او به من گفت : « تو نيز به مانند من عمل كن زيرا آفتاب پيش از آن كه از افق ما سر زند بر ديگران طلوع كرده است و آنگاه‌كه از ما غروب مىكند ، هنوز در پاره‌اى از افق‌ها ناپديد نگرديده است . » امام صادق ( ع ) مىفرمايد : « من به وى گفتم كه در طلوع و غروب آفتاب ، هر قوم و ملتى بايد از افق خود پيروى كند و طبق آن وظايف و مراسم مذهبى خويش را انجام دهد نه طبق افق ديگران . « 1 » در اين روايت ، آن مرد به اختلاف و تعدد مشرق‌ها و مغرب‌ها كه از كرويت زمين به وجود مىآيد ، اشاره مىكند و امام صادق ( ع ) نيز در اين باره گفتار وى را تصديق مىنمايد ، سپس حكم مسئله را بيان نموده و او را به رمز اشتباهش متوجه مىسازد . 2 - باز امام صادق ( ع ) فرموده است : « تو بايد در غروب و طلوع آفتاب از افق خود پيروى كنى . » 3 - از امام سجاد ( ع ) نقل گرديده است كه در نيايش‌هاى صبحگاهى و شامگاهى خويش چنين مىگفت : « خداوند براى هريك از روز و شب حد و اندازه‌اى معين نموده است و هريك از آن‌ها را در ديگرى وارد مىكند ، در همان حال كه ديگرى را نيز در آن وارد نموده است . » « 2 » امام سجاد با اين بيان جالب مىخواهد ( 1 ) - كرويت زمين را كه موجب تداخل روز بر شب و شب بر روز مىشود روشن كند ولى چون اين مطلب از فهم و درك مردم آن روز خارج بود و براى آنان قابل فهم و درك نبود ، آن حضرت كه داراى مقام امامت است و با مقتضاى زمان ، اين حقيقت را با

--> ( 1 ) وسائل الشيعة ، باب 16 ، ج 3 ، ص 131 . ( 2 ) صحيفه سجاديه ، دعاى ششم .