در تاريخ ابن خلدون مقدمه العبر ص 438 ( متن عربى ) آمده است كه " رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مطالب مجمل و پيچيده‌ى قرآن را تفسير مىفرمود و ناسخ و منسوخ آن را باز مىشناساند " . لذا با توجه به اين نكته و شواهد تاريخى و احاديثى كه در اين مورد آمده است مىتوان گفت ، نخستين مفسر و شارح قرآن كريم خود پيغمبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بوده است . ولى وقتى به دوره‌ى صحابه مىرسيم در واقع صحابه طبقه‌ى اولى در تاريخ علماى تفسير مىباشند كه در اين دوره نشأت علم تفسير به صورت كلى و اساسى شروع گرديده است . قرآن كريم مىفرمايد : " وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً " ابن ابى حاتم از حضرت عبد اللّه بن عباس روايت مىدارد كه مراد از اين مردمىاند كه از نعمت قرآن كريم شناختى با علم ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه ، حلال و حرام و امثال و غيره . . . دارند از قتاده و ابو العاليه منقول است كه مراد از حكمت فهم و احكام قرآنى است . ( الاتقان فى علوم القرآن ج 2 ) در نتيجه ، هيچ شكى نيست كه جديت و تلاش اصحاب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در آگاهى از مسايل قرآنى و فهم احكام آن نسبت به همه‌ى مسلمين زيادتر بوده است و بدون ترديد اولين طبقه‌ى تاريخ علماى تفسير را تشكيل مىدهند . از جمله‌ى صحابه‌اى كه در علم تفسير شهرت بسزايى يافته‌اند ، مىتوان از خلفاى راشدين ( رض ) ، ابن مسعود ( رض ) ، ابن عباس ( رض ) ، ابى بن كعب ( رض ) ، ابو موسى اشعرى ( رض ) ، عبد اللّه بن زبير ( رض ) ، انس بن مالك ( رض ) ، جابر ( رض ) ، عبد اللّه بن عمرو بن عاص ( رض ) - رضوان اللّه تعالى عليهم اجمعين - را نام برد ( كشف الظنون 1 - 178 ) . نكته‌اى كه بايد در اين مورد بيان داشت اينكه هر يك از صحابه كه عمر طولانىترى نموده‌اند و در تفسير قرآن روايت بيشترى از آنان نقل شده است شهرت بيشترى يافته‌اند چنانچه ابن عباس متوفى سال 68 از شهرت بخصوصى در ميان مفسرين آن دوره برخوردار است بگونه‌اى كه مروى است ابن مسعود او را " ترجمان القرآن " گفته است . لذا وقتى به خلفاى سه‌گانه مىرسيم به علت تقدم وفات‌شان و يا به علت اينكه امور خلافت بر عهده‌ى ايشان بود روايات كمترى در تفسير از آن نقل شده است ( كشف الظنون - الاتقان - تفسير ابن كثير ) . طبقه‌ى دوم علماى تفسير را تابعين تشكيل مىدهند بگونه‌اى كه از ميانشان سه طايفه شهرت بسزايى يافته و در اين علم از خود نبوغى نشان داده‌اند : گروه اول : اصحاب عبد اللّه بن عباس ( رض ) ، از علماى مكه‌ى مكرمه كه مشهورترينشان