مفسرين در بيان اينكه مستقدمين كيان هستند و مستأخرين كيان اقوال زيادى بالغ بر شش قول گفتند و دو حديث هم در اين باب نقل كرده‌اند و منشأ اين اقوال اينست كه توهم كردند كه خطابات قرآن مخصوص زمان خطاب است بلكه مخصوص بمشافهين و حاضرين است و شمول احكام بر معدومين و غائبين باشتراك در تكليف است و لكن تحقيق اينست كه خطابات قرآنى مثل تصنيف مصنفين است بلكه تمام افراد جن و انس از اول دنيا تا آخر همه در علم الهى و حضور نزد پروردگارى مساوى هستند و مكرر گفته‌ايم كه اخبار وارده در تفاسير بيان مصداق است منافى با عموم آيه ندارد و در اين مقام هم مىگوييم كه تقدم و تأخر امريست نسبى مثلا زيد نسبت به اولاد و احفادش مقدم است و نسبت بآباء و اجدادش مؤخر است ، بناء على هذا مىگوييم وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ شامل از اول خلقت از مومنين و كافرين مىشود تا زمان نزول قرآن و كلمه ( المستقدمين ) هم جمع محلى بالف و لام است عموم دارد وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ از زمان نزول الى يوم القيامة خداوند عالم علم به همه آنها و افعال آنها و بواطن آنها و ظواهر آنها دارد . وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ يونس آيه 62 و هر كرا بجزاى خود مىرساند و يكى از شواهد براى عموم آيه بعد است كه ميفرمايد . [ سوره الحجر ( 15 ) : آيه 25 ] وَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ( 25 ) و محققا پروردگار تو او محشور ميفرمايد آنها را محققا او حكيم است و عليم . مسئله حشر يوم القيامة از ضروريات جميع اديان است و براهين عقليه و نقليه قرآنيه و اخباريه فوق حد و حصر بر او قائم است و كانه معاد ملازم با مبدء است و فقط منكر معاد منكر مبدأ است كه او را طبيعى و دهرى و زنديق و لا مذهب مينامند وَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ با سه تأكيد جمله اسميه كلمه إن ضمير هو ( يحشرهم ) يكى از اسامى قيامة يوم الحشر است كه خلق اولين و آخرين جن و انس حتى وحوش مجتمع مىشوند در صحراى قيامت ( إِنَّهُ حَكِيمٌ ) بعدل حكم ميفرمايد غير