بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها » « 1 » ، « وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ » « 2 » ، بلكه قرآن كريم بيشتر اوقات انديشه‌هاى نيك و بد را تحت عنوان « معروف و منكر » قرار مىدهد . جز اين‌كه مقياس حقيقى تفكّر مركّبى كه در اينجا مورد بحث ماست ، امكان تحقّق ندارد ، مگر از درون آنجا كه بايد به سنجيدن هركدام از ما به خودمان واگذار شود ، و اين بدان معنا نيست كه هركدام از ما يك‌باره مقياس خودش را تعيين مىكند ، بلكه مىبايست اين مقياس متنوّع باشد تا در برابر هر تجربه‌اى بين ارزش توان مجاز ما و اهميّت مشكلاتمان مقياسى باشد ، بدون اين‌كه از جنبهء توافق مجموع تكليف‌هايمان غافل بمانيم . البتّه بدون ترديد گاهى سخن از اين مىرود كه انسان را يك ميل پنهانى در رهايى از وظيفه رهبرى مىكند و از اين روىكرد در قاعدهء عمومى استفاده مىكند تا آن را با حالت‌هاى نزديك نسبت به خود طبيعت ظاهرى تطبيق دهد و در اين حالت ما ظاهرها را نجات مىدهيم ، بدون اين‌كه به حقّ خودش ، بمانند اين دخل و تصرّف نائل گردد . از بديهيّات است كه نمىشود از اخلاق سخن گفت ، مگر به مقدارى كه شخص با خودش صداقت دارد و اين همان خويشتن‌دارى است كه قرآن كريم همواره به گوش ما مىرساند : « فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 3 » ، « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ » « 4 » . و از نظر اصولى بطلان هر نوع بهانه‌اى را كه ريشه‌اى در صداقت ندارد ، اثبات مىكند .

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 233 : و بر آن كسى كه فرزند براى او متولّد شده ( پدر ) لازم است ، خوراك و پوشاك مادران را به‌طور شايسته بپردازد ، هيچ‌كس موظّف نيست بيش از مقدار توانايى خود را انجام دهد . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيه 236 : در چنين حالى بايد آنها را ( با هديهء مناسبى ) بهره‌مند سازيد ؛ بر آن كسى كه توانائى دارد ، به اندازه توانايىاش و بر آن كس كه تنگدست است ، به اندازهء خودش هديهء شايسته‌اى لازم است . ( 3 ) - مائده ( 5 ) آيه 3 : كسانى به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند ، درحالىكه تمايل به گناه نداشته باشند ، خوردن آن بر آنها حلال است ، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است . ( 4 ) - توبه ( 9 ) آيه 91 : كسانى كه ضعيف و ناتوان هستند ( بر اثر پيرى و يا نقص اعضاء ) هم‌چنين بيماران و آنها كه وسيلهء لازم براى شركت در ميدان جهاد را در اختيار ندارند ، بر آنها ايرادى نيست كه در اين برنامهء واجب اسلامى شركت نكنند ، اين در صورتى است كه آنها از هرگونه خيرخواهى مخلصانه دربارهء خدا و پيامبرش دريغ ندارند .