جنس مانند : « بيماران » و « مسافران » را به كار نمىبرد . بنابراين ؛ قرآن كريم به همان معناى نزديكى بسنده مىكند كه تودهء مردم از سختى و دشوارى در چنين موردى مىفهمند ، مطلقا نگفته كدام درجه از بيمارى و چه مسافت و يا مدّتى در سفر . و از اين‌رو گاهى نظرات فقها نسبت به آخرين حد - موقعى كه مىخواهند كم‌ترين مقدار مسافتى را كه مسافر طى مىكند تا مسافر شمرده شود - مختلف است ، بعضى از آنها صدها فرسخ و بعضى دهها و بعضى ديگر مقدارى از آن را آخرين حد مىدانند . جز اين‌كه محدود نساختن به اين شكل ، جهت نجات آزادى وجدان اخلاقى درعين‌حال لازم بوده و به اين طريقى كه قرآن در تعبير خود به وضوح و ملايمت استفاده كرده ، توانسته است چارچوب همسانى را براى ساختن اين حدّ متوسط اخلاقى مشترك بين همهء اعضاى جامعه ايجاد كند ، ولى چارچوبى غنى و رنگارنگ ، كه ممكن است در درون آن درجات فراوانى از ارزش اخلاقى را بيابيم . و در اين چارچوب هر فردى آن را به كار برد با نشاطش مىخوانند ، تا خودش را در درجهء مناسب بالايى در سلسلهء مراتب ارزش‌ها به تبع توان مادّى و آرمان‌ها و اهداف اخلاقىاى كه دارد قرار دهد . و بدين وسيله معناى اين حديث صحيح روشن مىگردد كه مىگويد : « صحابهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آن حضرت مسافرت مىكردند ، روزه‌دار به روزه‌خوار و روزه‌خوار به روزه‌دار هيچ ايرادى نمىگرفت . » « 1 » و قرآن كريم تنها به وجدان انسانى تكيه نمىكند ، درحالىكه از تعيين شرايط براى اين ، يا آن رخصت غافل بماند ، بلكه به صراحت در تعريف برخى از وظايف خانوادگى و اجتماعى ما به وجدان انسانى رجوع مىكند كه آنها را از جنبهء كمّى نامحدود گذاشته و تنها به اين‌كه بايد آنها را در شكل و صورت انسانى انجام داد ، بسنده مىكند و آن شكل انسانى را به اجمال در كلمهء « معروف » به كار مىبرد : « وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ » « 2 » ، « وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ

--> ( 1 ) - ر ك : صحيح بخارى : 2 / 687 ، حديث 1845 ؛ تذكرة الفقهاء : 6 / 154 ؛ المسند المستخرج على صحيح الامام مسلم : 3 / 195 ، حديث 2528 ؛ مشارق الشّموس محقّق خوانسارى : ص 368 ؛ سنن ترمذى : 3 / 92 ، حديث 713 ؛ مجمع الزّوائد : 3 / 159 ؛ سنن ترمذى ( برگزيده ) : 4 / 188 ، حديث 2309 ؛ المسائل الفقهيّه سيّد شرف الدين : ص 53 ؛ مسند احمد : 3 / 74 ، حديث 11723 ؛ المعجم الكبير : 3 / 161 ، حديث 2997 ؛ حاشيهء سندى : 40 / 194 ، حديث 2312 . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيه 228 : و براى زنان همانند وظايفى كه بر دوش آنها است حقوق شايسته‌اى قرار داده شده است .