ذوق عمومى كلّى و به اندازه‌گيرى تقريبى اوّليه به تبع تجربه‌هاى روزمره اعتماد كند . و واقعيّت اين است كه ما مىدانيم چه وقت قدرت و توانمان ضعيف مىشود و به خمود نزديك مىگردد و چه وقت بيش از حد ، پرتوان و داغ مىشود ، پس تلاش معقول را بين اين دو درجهء متفاوت قرار مىدهيم . و از اينجا مىفهميم كه قرآن كريم به اين مقياس كلّى پاىبند است و پندهايش را متوجّه مردم مىسازد و از اين‌رو ، سرما و گرما ، و عرق كردن و رنج و زحمت و تشنگى و گرسنگى و نظاير اين‌ها از سختىهايى كه مانع از انجام اعمالمان نيست ؛ هيچ‌كدام از اين‌ها در نظر قرآن شايستگى آن را ندارد كه ما را از صرف تمام نيروهايمان براى انجام تكليف اخلاقيمان باز بدارد . و همچنان كه احيانا تلاش نسبى را به كار مىبريم تا نياز افرادى را كه عزيز مىداريم ، برآورده سازيم و تكفّل آنها را مىنماييم ، هم‌چنين سزاوار است كه بيشتر از آن به خاطر تكليف واجبى كه ضرورت بيشترى دارد ، تحمّل كنيم و بيشترين فداكارى را در راه آن پذيرا باشيم : « انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » « 1 » ، « فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ كَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ » « 2 » و به‌رغم كمبودى كه اين تعيين حدود ظاهرى در اين تعريف خارجى دارد ، از يك امتياز دوگانه و مركّبى نيز برخوردار است و آن اين است كه با روش قرآنى مطابقت دارد و درعين‌حال به مطالب اساسى اخلاقى پاسخ مثبت مىدهد . و در ارتباط با قرآن ملاحظه مىكنيم كه در تمام مواردى كه قرآن در آن موارد راجع به اين عوامل معاف‌كننده ، از اين يا آن احساس سخن مىگويد ، به‌جز الفاظ شايع و رايج در عموم

--> ( 1 ) - توبه ( 9 ) آيهء 41 : همگى به سوى ميدان جهاد حركت كنيد ، خواه سبك‌بار باشيد يا سنگين‌بار ، در راه خدا با اموال و جان‌ها جهاد كنيد ! اين به نفع شماست ، اگر بدانيد . ( 2 ) - توبه ( 9 ) آيه 81 : آنها كه در ( تبوك ) از شركت در جهاد تخلّف جستند و با عذرهاى واهى در خانه‌هاى خود نشستند ( و به گمان خود سلامت را بر ميدان جنگ ترجيح دادند ) ، از اين عملى كه بر ضدّ رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرتكب شدند ، خوشحالند ، و از اين‌كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كنند ( و به افتخارات بزرگ مجاهدان نائل گردند ) ، كراهت داشتند ، و گفتند : در اين گرماى سوزان تابستان به سوى ميدان جنگ حركت نكنيد . به آنها بگو ! آتش سوزان جهنّم از اين هم گرم‌تر و سوزان‌تر است ، اگر بفهميد !