قرآن ، از آن جهت كه حافظ ( كتاب‌هاى آسمانى ) گذشته و ادامهء آنهاست ، و اين حركت امتدادى ، امتياز قرآن است كه مشتمل بر تمام جوهر قانون اخلاقى است ، كه در تعليمات قدّيسين و حكما از مؤسّسان مكاتب و مصلحان تبلور يافته ، باوجود اين‌كه آنها از نظر زمان و مكان با يكديگر فاصله داشته ، و چه‌بسا برخى از آنها هيچ اثرى از خود به يادگار نگذاشته‌اند تا تعليمات آنها را حفظ كند و شايد اين يكى از نشانه‌هاى بارز قرآن باشد ، هرچند ارزشمندترين و اصولىترين آنها نيست . به راستى كه اصالت اين روش اخلاقى در روشن‌ترين شكل خود ، راه و روشى را آشكار مىكند كه پيشينيان براى تقديم و تقريب درس‌هاى مختلف ، پيموده‌اند و به‌گونه‌اى به هم پيوند داده كه با همهء تنوّعى كه دارند ، به يك رشتهء ناگسستنى مرتبط و با وجود اختلاف ، در يك محدودهء كاملا متّفق هستند . و اين بدان جهت است كه در ابتدا آنچه را در شرايع پيشين به ظاهر جنبهء افراط و يا تفريط داشته ، آنها را جدا كرده و پس از آنكه در ترازوى خودش متعادل و موزون ساخته - با اين‌كه گاهى به يك طرف و گاهى به طرف ديگر متمايل بوده‌اند - همهء آنها را در يك جهت قرار داده و آن‌گاه روح واحدى را در آنها دميده است ، به‌طورىكه اين شايستگى را پيدا كرده كه مجموع اين اخلاق را تنها به او نسبت دهيم . و عجيب‌تر از آن و مهمترين اصالت آن ، جنبهء خلّاقيّت آن است . بنابراين ، در واقع كافى نيست كه راجع به توصيف اخلاق قرآن كريم بگوييم : اخلاق قرآن ميراث گذشتگان را پاس داشته و آن را تقويت نموده ، بلكه هماهنگى ميان نظريّه‌هاى گوناگون ايجاد كرده است ؛ همان ديدگاه‌هايى كه معمولا موجب تفرقه بوده‌اند . بلكه سزاوار است تا اين مطلب را نيز بيفزاييم كه اخلاق قرآنى ، آن بناى مقدّس را برافراشته و آن را با ضميمه كردن بخش‌ها و فصولى به راه و روشى كامل مزيّن كرده و آراسته است تا سرآغازى مترقّى و پايانش تا ابد عمل اخلاقى باشد . « 1 » در اين تحقيق بر عهدهء ماست تا آن احكام عملى را كه قرآن كريم آورده و در مرحلهء نهايى سير تكاملى آنها را مطرح كرده ، بيان كنيم و پس از آن بر عهدهء خواننده است تا نصوصى را كه در

--> ( 1 ) - ر ك : به كتاب ما المدخل الى القرآن ، جزء دوم ، فصل دوم ، مثال‌هاى مختلف مادّى را خواهيد ديد كه به وجود اين سه جنبه گواهى مىدهد . در زمينهء آنچه قرآن مجيد افزوده است : اجمالى از گذشته و پيوند ميان جنبه‌هاى مختلف و تكميل جنبه‌هاى ناقص .