رخصت ياد مىكند . كه به راستى تا آخرين مراحل زنهار و ترس چاره‌سازى كرده است ، تا آنجا كه ممكن است نظير آن را نشنيده باشيم . واقعيّت مطلب آن است كه رخصت اسلامى تا آنجا پيش نمىرود كه بگويد : « به تبع اقتضاى مورد هر كارى را بكنيد » ! و نيز نمىگويد : « براى شما جايز و يا مباح است كه چنين كنيد . » ، بلكه اگر ما از نزديك آن را مورد دقّت و بررسى قرار دهيم ، مىبينيم كه ضرورت باعث لغو تكليف نمىشود ، بلكه تنها اثر مخالفت را از بين مىبرد و بس ، و هروقت اين مخالفت صورت بگيرد ، خداوند از آن عفو و اغماض مىفرمايد : « وَ مَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 1 » ، « فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 2 » . ولى آنچه قابل ملاحظه است ، اين است كه همين روش قرآنى درحالىكه اجازهء تلاش را در حدّ نازلى مىدهد ، درعين‌حال شجاعت ما را برمىانگيزد تا جهت چيره شدن بر ضعف و سستى مقاومت كنيم ؛ ما را پند مىدهد كه رنج‌هاى ناشى از اين مقاومت را تحمّل نماييم و اين كه در شجاعت به نمونه‌ترين عمل تمسّك جوييم : « وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ » « 3 » ، « وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ » « 4 » . اين توجيه به سمت جايگاه كوشش ، در حقيقت يك ضرورت است و قرآن در هر مناسبت تكرار آن را از خاطر نمىبرد : « فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ » « 5 » ، « وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ » « 6 » بنابراين ؛ قرآن كريم به‌طور كلّى از ميان دو مرحلهء خير اخلاقى مختار مىسازد تا بهترين و شريف‌ترين آنها را برگزينيم .

--> ( 1 ) - نور ( 24 ) آيه 33 : و هركس آنها را بر آن كار اكراه كند ( سپس پشيمان گردد ) ، خداوند بعد از اكراه آنها آمرزنده و مهربان است . ( 2 ) - مائده ( 5 ) آيه 3 : كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند ، درحالىكه تمايل به گناه ندارند ، خوردن آنها بر ايشان حلال است ، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است . ( 3 ) - نساء ( 4 ) آيه 25 : خوددارى كردن از ازدواج با كنيزان ( تا آنجا كه بتوانيد آلوده به گناه نشويد ) ، به سود شماست . ( 4 ) - بقره ( 2 ) آيه 184 : روزه گرفتن براى شما بهتر است . ( 5 ) - احقاف ( 46 ) آيه 35 : پس صبر كن ، همان گونه كه پيامبران اولو العزم صبر و شكيبايى كردند . ( 6 ) - شورى ( 42 ) آيه 43 و آل عمران آيه 186 : امّا كسانى كه شكيبايى كنند ، و طرف را مورد عفو قرار دهند ، اين از كارهاى پرارزش است .