و از اينجا قانون عمومى نشأت مىگيرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « مؤمن نيرومند بهتر و محبوب‌تر است نزد خدا از مؤمن ضعيف ، و در هركدام خيرى وجود دارد » . « 1 » و از اينجا به آسانى مىفهميم كه چرا لهجهء قرآن تغيير مىكند ، موقعى كه از موضعى سخن مىگويد كه به‌طور كلّى توانى در آن مورد وجود ندارد و نوعى سستى بسيار زيادى بر او حاكم است ، تحريم صراحت دارد و ملامت شديد مىباشد . امّا اگر جريان از نوع سهل‌انگارى ضعيف و نوع ضعف نسبى و بسيط باشد ، البتّه در آنجا رحمت و بخشندگى مشروع و ملايم جلوه مىكند . اين اصل در درجه‌بندى كه نصوص بىشمارى مشتمل بر آن است ، دانشمندان و فقهاى مسلمان را به تنظيم خير و شر در درجات مختلف واداشته است ، به‌گونه‌اى كه همين درجه‌بندى به قرار دادن هركدام در دو طبقه انجاميده است ، و بر همين اساس است كه عمل صالح ممكن است يا يك تكليف قطعى باشد و يا يك عمل برتر اختيارى ، و هم‌چنين در حالت عكس ، يعنى عمل پليد يا به صراحت حرام است و يا تنها كاستى دارد و ناپسند است . اكنون ما آن كسانى هستيم كه مىتوانيم به پرسشى كه طرح شد ، پاسخ دهيم : بنابراين ؛ ما به وسيلهء استعمال اين اصطلاحاتى كه در نزد همگان مورد قبول واقع شده ، مقرّر مىداريم كه اوّلا بحث و گفت‌وگو از ممكن برتر است ، در صورتى كه از منطقهء مشخّص نسبت به هر نوع وظيفه تجاوز كند و آن چيزى كه به‌طور مطلق تكليف محسوب مىشود ، به اين ترتيب در مجموعهء خير استحبابى وارد مىشود . شايد ما جريان آن عرب بيابانى را به خاطر آوريم ، درحالىكه موهاى سر و صورتش سفيد شده بود ، خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد ، عرض كرد : يا رسول اللّه ! بفرماييد خداوند از نماز چه

--> - يكسان نيستند ، آنها بلندمقام‌تر از كسانى هستند كه بعد از فتح انفاق نمودند و جهاد كردند و خداوند به هر دو وعدهء نيك داده است و خداوند به آنچه انجام مىدهيد ، آگاه است . ( 1 ) - ر ك : صحيح مسلم : 4 / 2052 ، حديث 2664 ، قبلا نيز اسناد اين حديث نقل شد ، و ر ك : مسند حميدى : 2 / 474 ، حديث 1114 ؛ نوادر الأصول فى أحاديث الرسول : 1 / 404 ؛ فتح البارى : 13 / 227 ؛ التّمهيد ابن عبد البرّ : 9 / 287 ؛ تحفهء احوذى : 5 / 226 ؛ شرح النووى على صحيح مسلم : 6 / 22 ؛ فيض القدير : 1 / 83 ؛ تهذيب الكمال : 9 / 135 .