مقدار بر من واجب كرده است ؟ فرمود : نمازهاى پنجگانه را مگر اين‌كه چيزى به ميل خودت انجام دهى . و گفت : به من بگوييد : خداوند بر من چقدر زكات واجب كرده است ؟ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم احكام اسلام را براى او گفت : عرض كرد : به خدايى كه تو را گرامى داشته است ، نه چيزى را اضافه انجام مىدهم و نه چيزى را از آنچه خداوند بر من واجب كرده است ، كم . رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « اين مرد اگر راست بگويد ، رستگار است » . « 1 » وانگهى ، واژهء « افضل : برتر » را از طرفى سزاوار نيست كه در اينجا براساس مفهوم بالاترين حد بگيريم ، بلكه براساس مقايسه است ، زيرا سطحى كه پسنديده است تلاش هر انسانى به‌طور مستقيم به آن سطح برسد ، يك درجهء مشخّصى نيست كه در آنجا توقّف تعيين شده باشد ، بلكه شامل هر اندازه‌اى است كه فوق تكليف به معناى دقيق كلمه باشد و در اين گسترهء مباركى كه براى سبقت گرفتن مردم به يكديگر وسعت دارد ، هركس را جهت ارتقاء درجه و بالا بردن تدريجى مرتبهء خويش از نقطه‌اى به نقطهء ديگر برحسب توانمندىها و با رعايت بقيّهء تكليف‌هايش فرامىخوانند . اين دو نوع لحاظ از جانب خود ، در اظهار صفت بخشندگى در اين بخش از اخلاق سهيمند ، به اين ترتيب آن‌ها يك بخش جديدى را بر اخلاق مىافزايند ، علاوه بر آنچه قبلا گفتيم . « 2 » خلاصهء كلام اين‌كه عناصر سه‌گانه‌اى كه تلاش سازنده به كامل‌ترين معنايش از آنها فراهم مىآيد ، عبارت است از اختيار ارادى ، اختيار شايسته و اختيار برتر . عنصر اوّل روح كلّى اخلاق است و دومى به تمام جنبه‌هاى خصوصى اخلاق در شكل‌هاى مختلفش با رعايت قوانين مخصوص هر نوع ، مربوط مىشود و امّا عنصر سوم در نهايت براى به تمام و كمال رساندن كار آن دو عنصر ديگر مىپيوندد . و هرگاه بيشترين مذاهب اخلاقى تنها بر يك پايهء اساسى استوار باشد ، آن همان تكليف

--> ( 1 ) - ر ك : صحيح بخارى : 1 / 25 ، حديث 46 و 2 / 669 ، حديث 1792 و ص 951 ، حديث 2532 و 6 / 2551 ، حديث 6556 ؛ شرح نووى بر صحيح مسلم : 1 / 165 ؛ حاشيه سندى : 1 / 228 ؛ كشف الخفاء : 1 / 178 ، حديث 474 ؛ صحيح مسلم : 1 / 40 ، حديث 11 ؛ صحيح ابن حبان : 8 / 53 حديث 3262 ؛ المسند المستخرج على صحيح المسلم : 1 / 105 ، حديث 87 ؛ مسند شافعى : 1 / 234 ؛ سنن ابى داود : 1 / 106 ؛ سنن نسائى ( برگزيده ) : 1 / 227 . ( 2 ) - ر ك : فصل اوّل ، بخش 3 ب .