واقعيّت فعلى تحوّل يابد . امّا اين‌كه هم‌اكنون آن حالت بذر بودن ، حالت يك موجود اخلاقى است ، آن چيزى است كه قرآن كريم به وسيله آيات ذيل ، دلالت كافى بر آن دارد : باوجود اين‌كه انسان از طرفى ، در حالى به دنيا آمده است كه از تمام معارف عقلى و حسّى محروم بوده است ، و از سويى خداوند انسان را از ملكاتى برخوردار كرده است كه مىتواند به انسان آنچه را كه از اين معارف آرزو دارد ، بدهد : وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » « 1 » و چون خداوند نفس انسانى را آفريد و او را آراسته گردانيد ، دو انديشه خير و شر را در او به وديعت نهاد : « وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها » « 2 » بنابراين ؛ اين مجموع وسايلى است كه هر نفس از نفوس آدمى در آنها تصرّف مىكند و به لطف آن ، اين توانايى را دارد كه تصوّر مباشرت مثل اعلى را نمايد كه به جانب او مىشتابد و ميل و رغبت در رسيدن به آن را احساس نمايد و به تحقّق بخشيدن ذات آن ملتزم گردد . از سوى ديگر ، از صدق اين سخن نمىكاهد كه نفس انسانى علىرغم وجود استعدادش با تمام اين تجهيزات ، همواره قابليّت براى ترقّى و تنزّل و درخشش و پژمردگى در تحت تأثير ارادهء مخصوص خود را دارد : « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها » « 3 » از اين‌رو ، ضرورت اخلاقى ايجاب مىكند كه انسان عمل كند و مسئوليّت آن را تحمّل نمايد : « وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 4 »

--> ( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 78 : و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون فرستاد ، درحالىكه هيچ نمىدانستيد و گوش و چشم و عقل در اختيار شما گذاشت . ( 2 ) - شمس ( 91 ) آيه‌هاى 7 ، 8 : و قسم به جان آدمى و آن‌كس كه آن را ( آفريده ) و منظّم ساخته ، سپس فجور و تقوا ( شرّ و خيرش ) را به او الهام كرده است . ( 3 ) - شمس ( 91 ) آيه‌هاى 9 ، 10 : كه هركس نفس خود را پاك و تزكيه كرده است ، رستگار شده و آن‌كس كه نفس خويش را با معصيت و گناه آلوده ساخته ، نوميد و محروم گشته است . ( 4 ) - توبه ( 9 ) آيهء 105 : و بگو : اعمال و وظايف خود را انجام دهيد ، و بدانيد هم خدا و هم رسولش اعمال شما را خواهند ديد ، و به زودى به سوى كسى كه از پنهان و آشكار آگاه است ، برمىگرديد و شما را به آنچه عمل كرده‌ايد ، خبر مىدهد .