جز اين‌كه مفهوم تلاش ، به وسيله « عمل » به صورت كلّى تعريف نمىشود ، بلكه به « عمل مؤثّر فعّال » محدود مىشود كه موضوع آن « مقاومت نيرو و يا مغلوبيّت مقاومت » است . « 1 » و اين تعريفى است كه در ابتدا با معناى مادّى تلاش و كوشش موافقت دارد ، ولى با معناى اخلاقى آن نيز بايد توافق داشته باشد . و همسانى بين دو صحنهء ( مادّى و اخلاقى ) واضح و روشن است . بنابراين ؛ روى زمينهء ابداع فرد نيكوكار ، غالبا انديشهء مربوط به يك موضوع و در نفس انسانى با دو مرحلهء دشوار روبه‌رو است كه بايد هر دو را طى كند : خمود مادّى كه بايد دگرگون كند و نقصان همّت در ارادهء فاعلى . و موقع لزوم خوددارى از شر نيز جريان از همين قرار است ، در مواجهه با قوايى كه ما را بدان وامىدارند . پس در تمام اين حالات تنها كافى نيست كه ما « عمل » كنيم ، بلكه لازم است « با تمام قوا و پافشارى بكوشيم . » البتّه وجود جسمى و مادّى ما در برابر تمام انواع بديها و شرورى كه با آنها برخورد دارد ، در طول زندگى تا هنگام مرگ همواره با آنها در كشاكش است ، « 2 » و قرآن همواره ، از اين شرط لازم براى طبيعت انسانيّت ، به ما تذكّر مىدهد ، در مثل اين آيه : « يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ » « 3 » ولى بالاتر از اين كوشش طبيعى كه غريزه آن را بر انسان الزام مىكند ، كوشش ديگرى وجود دارد كه مقتضاى عقل و خرد است و لازم است كه جهت خدمت « مثل اعلى » به خدمت گرفته شود . اين نوع از تلاش است كه ما در اخلاق اسلامى تصميم داريم تا در آن باره بحث و بررسى كنيم . نخستين چيزى كه در آن باره مىگوييم : اين است كه درخواست به كار بستن توان اخلاقى در قرآن فراوان آمده است ، به اين ترتيب در هر موضعى از قرآن بر دعوت به سوى اين جهاد ثابت مداوم ، گوش جان مىسپاريم ، چه به خاطر انجام كار خير و مقاومت در برابر هواى نفس ، يا صبر و تحمّل در برابر بدىها و فروخوردن خشم ، و يا براى انجام وظايف شرعىمان .

--> ( 1 ) - ر ك : Dictionnaire Littre article ? : effort ( 2 ) - بخوانيد ، La philosophie de L'effort : sabtier ( 3 ) - انشقاق ( 84 ) آيهء 6 : اى انسان تو با تلاش و رنج به سوى پروردگارت مىروى و او را ملاقات خواهى كرد .