مىشود . بنابراين ؛ هروقت اختلاط انگيزه‌ها پديد مىآيد ، يك پنهان‌كارى سليقه‌اى ، براى بيم‌دهنده به كيفر را مىبينيم كه به دنبال نيّت‌هاى گناه چنان كيفر وجود دارد ، درحالىكه نصوص را مىبينيم ، بر اين قول اكتفا مىكنند كه اين عمل ، شايستهء وصف « در راه خدا » نمىباشد ، يا اين‌كه « خداپسندانه » نيست ، و يا اين‌كه « در پيشگاه خدا پاداشى ندارد . » ، و يا « خدا از آن بىنياز است . » . . . و نظاير اين‌ها از عبارات سبك‌بارى كه براى آن عمل صفت گناه را ثبت نمىكند ، هرچند كه ارزش مثبت هم نمىدهد . امّا اگر ثابت شود كه انديشهء خالص براى وظيفه انسانى مىتواند در تصميمات ما به تنهايى بر همهء انديشه‌هاى ديگر سبقت بگيرد ، چه اين به وسيله نوعى از استعداد فطرى باشد و يا به وسيلهء تكرار عمل ، و هرگاه ثابت شود كه هر نوع ناخالصى با نيّت خالص مخلوط مىشود ، چنين تفكّرى نتيجه‌اى جز سهل‌انگارى نشأت گرفته از خطا نمىباشد . بنابراين ؛ اين نقطه‌اى است كه بايد در اين هنگام مورد نظر باشد ، و به‌طور مشخّص در حد يك گناه لحاظ كنيم . در حقيقت چگونه ما در حكممان روى دلى كه كاملا سياه و فاسد است و آن ديگرى كه مىخواهد در درگيرى با عوامل وادارندهء به فساد ، سبك كند و يا توازن برقرار نمايد و يا شرّى را به وسيلهء خير از بين ببرد ، هيچ فرقى نمىگذاريم ؟ ! آيا قرآن كريم راجع به اين اشخاص با ما سخن نگفته است : « خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ » « 1 » ؟ حقيقت مطلب آنكه اين آيهء شريفه از دو نوع عمل جداگانه سخن مىگويد : اوّلى ، عمل بد ، و دومى آن عملى است كه به‌طور خاص در صورت اعتراف به گناه و توبه و پشيمانى از آن تجسّم مىيابد كه خداوند از آن مىگذرد ، درحالىكه آن حالت مورد بحث ، چنان‌كه بايد اعتراف كنيم ، با اين مورد متفاوت است : زيراكه آن حالت ارتباطى ندارد جز به يك عمل ؛ آن عملى كه با انگيزهء مختلطى از خوب و بد انجام گرفته است . ولى آنچه ( در آيهء شريفه ) آمده است ، به عقيده ما چيزى جز تفصيل مطلب نيست . بنابراين ؛ همگونى بين دو حالت جوهرى و اصولى است ، به گونه‌اى كه در هر دوى آنها همواره عناصر متفاوتى در مجموع عمل پيدا مىشود ، و به‌گونه‌اى كه وجود برخى از چيزهاى قابل قبول بين اين عناصر ما را وامىدارند تا آرزو كنيم ردّ فعلى را كه در

--> ( 1 ) - توبه ( 9 ) آيهء 102 : و اعمال صالح و ناصالح را به هم آميختند ، اميد مىرود كه خداوند توبهء آنها را بپذيرد .