هرگاه از اين مرحلهء تعليمى تخطّى كنند ، با صفت عمومى معمولى به زحمت مسير عادى را طى مىكنند و پس از آن به اين مشقّت و زحمت بازنمىگردند . و هرگاه ما آنان را در ضمن مرحلهء نهايى احيانا ببينيم كه از انجام كار مباح خوددارى مىكنند ، سزاوار نيست كه در اين خوددارى محروميّت الزامى و يا تحريم ارادى را نسبت به آن چه شرع اجازه داده ، مشاهده كنيم . توضيح مطلب آنكه ما براى تزكيه رفتار ايشان دو تفسير داريم : يا اين است كه آنها احساس نياز به كاربرد آن ندارند و يكى از دو طرف نقيض مباح را به طور يكسان برمىگزينند ، و يا اين‌كه به دليل سرگرمى به مراقبت طپش و توجيه قلب به سمت بهترين نيّت ممكن ، عملى را كه نيّت مبتذل آنها را بدان عمل بازمىداشت ، به دور انداخته و تحت تأثير عمل ديگرى قرار مىگيرند كه در ارزش اخلاقى آن ترديدى ندارند . مطابق اين سخن غزّالى : « هركه نيّت انجام مباحى را داشته باشد ، ولى نيّت انجام فضيلتى را نداشته باشد ، انجام مباح بهتر است و فضيلت عايد شخص مىشود و فضيلت دربارهء چنين كسى ( يكى از دو طرف ) نقيض است ( چون ارتفاع نقيضين محال است ، پس مباح به فضيلت تبديل مىشود ) ، چون اعمال وابسته به نيّت‌هاست . مثال براى اين مورد ، مانند عفو و گذشت كه بهتر از انتقام در برابر ظلم است . و چه‌بسا نيّت انتقام دارد ، نه عفو و گذشت . بنابراين ؛ عفو بالاتر و بهتر است . » « 1 » . يعنى اين‌كه انتخاب و اختيار اشخاص گاهى به خاطر آنكه بالفعل انگيزهء بالاترى بر آنها ديكته مىكند ، از حالتى به حالت ديگر تفاوت پيدا مىكند ، و اين جايگاه ارزنده و كاملا قابل فهم است . درحالىكه فرصت عمل وجود دارد ، ولى در وقتى كه شرايط ، سرعت عمل را مىطلبيد ، چنان نشد ( يعنى عمل صورت نگرفت ) ، چون در اين صورت بايد بين انجام دو وظيفه را جدا كنيم : تكليف را انجام دهيم ، و نيّت خوب داشته باشيم ، و هرگاه شخص دومى را نتوانست محقّق سازد ،

--> - و گوش بسته با لباسى از پنبه ، و در همين مرحله از زمان به خواهر زنش مىگويد از او حجاب كند ، ولى بعدها از همهء اين احتياطها دست برمىدارد . و شخصيّت ديگرى از نسل تابعين وجود دارد كه نام نبرده است ، چندين سال سكوت را بر خود فرض مىكند و هميشه ريگى را به دهان مىگذارد ، و جز وقت نماز و خوراك از دهانش بيرون نمىكرد . ر ك : كتاب الرّياضه ، از حكيم ترمذى : 375 - 376 ، از مجموع ( مترجم عربى ) . ( 1 ) - ر ك : احياء علوم الدّين غزالى : 4 / 364 .