اجر و ثوابى براى صاحبش در پى دارد و نه كيفر و مجازات . و اين مورد بدون ترديد موضع‌گيرى ناقص و يا عدم كمال است ، و جاى تأسّف است كه فردى خودش را برىء الذّمه بداند ، درحالىكه مىتوانست بر ارزش خود بيفزايد ، ولى اين مقدار به او اجازه مىدهد كه در نجات باشد . و براى ورود اعمال در اين مجموعه دو شرط وجود دارد : يكى قصد غايت ، و ديگرى در نظر داشتن وسيلهء مخصوص . امّا آنكه هدف و غايتى دارد ، بىنياز از بيان است ، زيرا اوّلا بايد عمل از نظر شرعى جايز و ذاتا به اين صفت معروف باشد ، و همين است تعريف اين دومين مجموعه و يا عبارت مربوط به آن ( به‌خصوص در برابر مجموعهء سوم ) . و ليكن علاوه بر اين ، بايد آگاهى قلبى به عنوان يك شرط كه چگونه حركت اراده به سمت هدف انجام مىگيرد ، وجود داشته باشد ، نه اين‌كه صرفا و تنها همراه اراده باشد . و بايد در اين مطابقت بين خواست انسان و قانون ، قانون خواست انسان را تحت تأثير قرار دهد و اين سيطره بايد از روى رضا باشد و نه اجبار و اكراه . و اينجا نوعى از عمل را مىبينيم كه مىخواهد از جلو چشممان فرار كند ، ولى به‌طور مطلق ضرورت دارد كه پيش از عمل به حساب آن برسيم تا مبادا كه برائت شخص مبدّل به معصيت گردد . و به خاطر همين ضرورت نهايى است كه مىبينيم قرآن كريم وقتى كه برخى حالات مربوط به خروج از دايرهء تحريم معيّن را تنظيم مىكند ، روى تكليف كسى كه مىخواهد از اين حق استفاده نمايد ، پافشارى مىكند تا اطمينان پيدا شود كه مبادا اين عمل وى ، در حقيقت او را متمايل به مباح شمردن موضوع حرامى كند ، مىفرمايد : « فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ . » « 1 » . امّا ما چگونه مىتوانيم در چنين حالتى ، اصل را از تابع مقيّد تشخيص دهيم ؟ اينك ، دست‌كم به عنوان يك راه كه هر انسانى مىتواند با تفاوت در فاعليّت آن دخل و تصرّف كند ، با اين توضيح كه شخص شرايط تجربهء خودش را هرچند در ذهن ، تغيير دهد ، و از خود بپرسد كه اگر قانون چنين منفعتى را حرام مىساخت ، چه مىكرد ؟ البتّه بهرهء پاسخى كه

--> ( 1 ) - مائده ( 5 ) آيهء 3 : كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند ، درحالىكه تمايل به گناه نداشته باشند ، خوردن آن براى آنها حلال است ، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است .