يا بشرى كه برخورد مىكردى ، باورت مىشد و يا تصوّر مىنمودى كه اين انقلاب معارض خير و منفعت توده‌هاست . و تمام اين‌ها از باب وفاى به مقتضيّات ايدئولوژى مادّى بود كه باعث اين حركت شده بود . امّا قوانينى كه ذاتا طبيعت اخلاقى و فرهنگى دارند ، ادارات و مؤسسّاتى براى آنها به وجود آمده است كه دانشگاه‌ها و سازمان‌هاى بين المللى مكاتب متولّى آنهاست و در برنامه‌هاى آن انقلاب - از روى عقيده و يا به دليل مصلحتى - گنجانده مىشوند . و نتيجه اين تفاوت در انقلاب‌هاى مشروع و ترسيمى و خطّى اين است كه برخى گام‌ها تا مدّتى با جدّيت و تلاش و پايدارى برداشته مىشوند و بقيّه به روش درجا زدن مىمانند ، كه اولياى آن نه قدمى پس و نه پيش رفتند . « 1 » البتّه ، بسيارى سير شدند و شكم‌ها پر شد ؛ ولى دل‌ها خالى از عواطف ، ارواح زنگ‌زده و وجدان‌ها سقوط كرده بود ، افرادى نيز در همان حال استوار بودند ، زيرا راستى و استوارى در اين افراد فطرى و قناعت در سرشت آنها بوده است ، ولى اكثريّت قاطعى از مردم ، اعتدال را نمىشناختند و يا قدرت سنجش بين خواست‌هاى معده و خواست‌هاى دل را نداشتند . انقلاب آنها را عادت داده بود كه همواره آنچه را مىخواهند دريافت كنند ، نه آنكه با آنچه مواجه مىشوند ، تحمّل نمايند . از اين‌رو - به‌طور مثال - هرگاه شدايد زندگى پيش مىآمد ، شكم‌هاى قحطىزده به قرقر مىافتاد و طبيعت‌هاى حريص مىشوريدند . ديگر لجامى از وجدان بيدار و يا اخلاق انقلابى يافت نمىشد كه آنها را مهار كند ، زيرا جهاز اخلاق بيشتر اوقات در ماشين انقلاب از كار افتاده است . بنابراين ، در برابر پر كردن شكم به هر قيمتى و با هر روشى كه شده ، آنچه پيش آيد خوش آيد ! نه اخلاق اهميّت دارد ، و نه ارزش‌ها و نه اصول ، همهء اين‌ها اصطلاحاتى است كه نه جاى خالى را پر مىسازد و نه شكمى را سير و نه بىپولى را پولدار مىكند . در اينجا ، بايد يادآور شويم كه شدايد زندگى در بين جمعيّت‌هاى مبارز چيز تازه‌اى نيست . جامعهء اسلامى در زمان حكومت عمر بن خطّاب گرفتار شدايد سختى شد كه در تاريخ به نام

--> ( 1 ) - از آيهء 34 ، سورهء اعراف ( 7 ) اقتباس شده است : وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ ؛ براى هر امّتى زمان و مدّت معيّنى وجود دارد و به هنگامى كه اين اجل فرارسد ، نه لحظه‌اى تأخير خواهند كرد و نه لحظه‌اى بر آن پيشى مىگيرند .