درنيامده ، چون روىداد و حوادث اجازه نداده است . مسئله آن نيست كه بدانيم ارزش اخلاقى دارد يا اين‌كه جهت استحقاق پاداش و يا كيفر كافى باشد . بنابراين ؛ به‌طور مطلق ترديدى نيست كه مسئوليّت اخلاقى وقتى كامل است كه تصميم كامل گرفته شود ، اين كلام خداست كه مىفرمايد : « إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا . » « 1 » . حتّى اگر ما از تصميم خود برگرديم و به‌طور كامل برعكس آن عمل كنيم ، نيّت اوّلى آثار اخلاقى خود را به‌جا گذاشته است ، مگر اين‌كه تصميم مخالفى را پذيرفته باشيم . ولى مسئلهء حقيقى آن است كه بدانيم در صورتى كه تصميمى به‌طور كامل گرفته مىشود و تصميم ديگرى بين آن تصميم اوّلى و بين تحقّق عمل فاصله مىاندازد ، آيا ارزش كامل اخلاقى را دارد ؟ و بايد آن حالتى را كه اين فاصله را در ما ايجاد كرده ، نتيجهء ناتوانى و كم‌تلاشى و نقص تصميم از طرف ماست ، به كنارى بگذاريم . و بديهى است كه در اين شرايط سزاوار نيست كه نيّت در مقايسهء با عمل در يك رتبه قرار گيرند و در همان درجه سنجيده شود . و بايد در همان حالتى كه نيّت را فرض مىكنيم ، در نظر داشته باشيم كه دو فرد طالب عمل اخلاقى جنبهء انسانى خود را به‌طور كامل به كار مىگيرند و هر دوى آنها هيچ نوع وسيله‌اى را كه در توان دارند ، براى تحقّق بخشيدن به عمل ارادى خود مهمل نمىگذارند . و چون پيروزى يكى از آنها و محكوميّت ديگرى را نمىشود ، جز به فرصت بيرونى و مستقل از ارادهء آنها نسبت داد . بنابراين ؛ بدون ترديد جايز است كه بين آن دو همسانى كاملى را برقرار نماييم . جز اين‌كه ما از سوى ديگر اين توان و قدرت را نداريم تا آنچه را كه رابطهء قدرت اجرايى ما از ارزش‌هاى مثبت و منفى كه در جهان پيرامون و نيز در نفس خودمان وجود دارد ، ناديده بگيريم . و هرگاه بگوييم : اين ارتباط از شرايط بيرونى بهره گرفته است ، زيرا واقعيّتى كه پيش‌روى ماست ، به‌طور مؤكّد مىگويد : علىرغم اين‌كه اين ممارست و ارتباط به وسيلهء طبيعت امكان يافته است ، ولى همواره با ارادهء ما سامان مىگيرد . و اين احتمال وجود دارد كه ما از چنين

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 36 : همانا گوش و چشم و دل همه مسئول هستند ( و در برابر كارهايى كه انجام داده‌اند ، از انسان سؤال مىشود . ) .