امكانى غافل باشيم ، ولى نتايجى را كه به وسيلهء تلاش نافذ خودمان به دست آورده‌ايم ، و آن چيزى كه حقيقت ما را هرچه بيشتر فراگرفته و از وضعيّت قبلى بىنياز ساخته است ، همين نتايجى است كه ره‌آورد خود ماست و از اين‌رو بايد بر دقّتمان بيفزاييم . بنابراين ؛ چگونه خواهد بود كه ما هر دو حالت را همگام و به‌طور مساوى قرار دهيم ؟ . . . باوجود اين ، هرگاه عين گفته‌هاى علماى اخلاق را در نظر بگيريم ، به يقين جريان از اين قرار خواهد بود ، زيرا معلوم مىشود كه نظر آنان در اصل بر پايهء اعتبارهاى عقلى استوار نيست ، بلكه بر نصوص و روايات زيادى متّكى است كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده است . بنابراين ؛ بايد همين‌جا توقّف كنيم و نخست مهم‌ترين نصوصى را يادآور شويم كه دانشمندان بر آنها استناد كرده‌اند ، از جمله روايتى است كه احنف بن قيس از ابو بكره نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « هرگاه دو مسلمان با شمشير با يكديگر برخورد كردند ، قاتل و مقتول هر دو در آتش دوزخند . » . راوى مىگويد : عرض كردم : اين يكى قاتل است ، امّا مقتول چرا در دوزخ باشد ، فرمود : « چون او اصرار مىورزيد بر كشتن طرف مقابل » « 1 » ، و در حديث ديگرى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم صاحبان عذرى را كه عذرشان مانع از شركت در جنگ شده ، به مجاهدان همراه خود تشبيه كرده ، مىفرمايد : « به راستى در مدينه مردمانى هستند كه نه با شما راهى را طى كرده و نه همراه شما بيابانى را درنورديده‌اند ، جز اين‌كه با شما بوده‌اند . . . عذر و مانع آنها را بازداشته است . » « 2 » . و بهتر از آن ! مىفرمايد : « به راستى تهىدستانى كه بر صدقه‌دهندگان رشك مىبرند و غبطه « 3 » مىخورند كه كاش آنها نيز چنان پاداشى را نزد خدا مىداشتند ، در مقابل آنانى كه

--> ( 1 ) - ر ك : صحيح بخارى : 1 / 20 ، حديث 31 و 6 / 2520 ، حديث 6481 ؛ صحيح مسلم : 4 / 2213 ، حديث 2888 ؛ سنن كبراى بيهقى : 8 / 190 ؛ سنن ابى داود : 4 / 103 ، حديث 4268 ؛ سنن نسائى : 7 / 124 ، حديث 4118 ؛ المصنّف ابن ابى شيبه : 7 / 460 ، حديث 37220 ؛ مسند احمد : 4 / 401 ؛ شرح نووى بر صحيح مسلم : 18 / 11 . ( 2 ) - ر ك : صحيح بخارى : 4 / 1610 ، حديث 4161 ؛ تفسير قرطبى : 5 / 342 ؛ صحيح ابن حبان : 11 / 33 ، حديث 4731 ؛ موارد الظّمآن : 1 / 391 ، حديث 1623 ؛ سنن كبراى بيهقى : 9 / 24 ؛ سنن ابى داود : 3 / 12 ، حديث 2508 ؛ سنن ابن ماجه : 2 / 923 ، حديث 2764 و 2765 ؛ مسند احمد : 3 / 103 ، حديث 1208 . ( 3 ) - غبطه ، آن است كه انسان آرزو مىكند كه مثل ديگرى امكان داشته باشد تا كار خير انجام دهد . رجوع كنيد به مختار الصّحاح : 1 / 196 .