بودن آن دو لحظه در درون اين فعّاليّت تجسّم نمىيابند ، بلكه با اين چشم به آنها نگاه مىكنند كه هم‌چون ارتباط سبب به نتيجه باهم ارتباط دارند ، و كوتاه‌نظران - يعنى آنها كه به دور تر از سبب مباشر نگاه نمىكنند - كسانى هستند كه تمام ارزش و امتياز را در ايجاد نتيجه به نزديك‌ترين عوامل نسبت مىدهند . ولى آيا شخص خطا نكرده است ، وقتى كه در ارزشيابى نقش ابزار در تمدّن جديد زياده‌روى كند ، حتّى در مقدّم داشتن آن ابزار بر عقلى كه آن را اختراع كرده و بازويى كه آن را مىچرخاند و اراده‌اى كه آن را مرتّب مىكند و در حالات مختلف آن را جهت مىدهد ؟ بر همين مقياس روى نقش ابزار بشرى كه از گوشت و استخوان فراهم شده ، قضاوت كن ! زيراكه سلامت دل سلامتى جسم را تأمين مىكند - چنان‌كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده است - چه در جنبهء مادّى و يا در جنبهء اخلاقى آن ، در روايتى كه نعمان بن بشير از آن حضرت نقل كرده ، مىفرمايد : « بدانيد كه در بدن انسان قطعه گوشتى است كه اگر درست باشد ، تمام بدن درست است و اگر فاسد باشد ، تمام بدن فاسد است ، بدانيد كه آن قطعه همان دل است . » « 1 » . و نيز فرموده است : « دل پادشاهى است كه سربازانى دارد ( يا اعضاى بدن سربازان آنند ) ، اگر پادشاه صالح باشد ، سربازانش صالح خواهند بود و اگر پادشاه فاسد باشد ، سربازانش فاسد خواهند بود . » « 2 » . حكيم ترمذى در دنبال حديث مىافزايد : « و هم‌چنين دل هرگاه فاسد باشد ، نبايد نماز ، روزه و عمل اعضا و جوارح شخص تو را بفريبد ، زيرا اگر تمام جوارح او آراسته به انواع طاعت‌ها باشد و سپس اين طاعات جوارحى ادامه يابد و مدّت‌ها بر اين حال بگذرد و جوارح و اعضاى بدن بر طاعات آميخته گردند ، ولى در دل آن شخص سرمايه‌اى نباشد كه بر اعضا و جوارح يارى

--> ( 1 ) - ر ك : صحيح بخارى : 1 / 28 ، حديث 52 ؛ بحار الأنوار : 58 / 23 ؛ صحيح مسلم : ص 1599 ؛ سنن دارمى : 2 / 319 ، حديث 2531 ؛ سنن ابن ماجه : 2 / 1318 ، حديث 3984 ؛ حلية الأولياء : 4 / 336 ؛ منية المريد : ص 224 ؛ تهذيب الكمال : 29 / 412 ؛ المدوّنة الكبرى : 8 / 441 ؛ شرح كلمات امير المؤمنين ، عبد الوهّاب : ص 66 . ( 2 ) - ر ك : الجامع الصّغير : 2 / 197 ، حديث 5752 و 6191 ، روايت مذكور همان روايت سيوطى است . ( مترجم عربى ) ر ك : الجامع معمر بن راشد : 11 / 221 ؛ شعب الايمان : 1 / 133 ؛ نوادر الاصول فى احاديث الرّسول : 2 / 193 ؛ فيض القدير : 4 / 538 ؛ المصنّف عبد الرّزاق : 11 / 221 ، حديث 20375 ؛ كنز العمال : 1 / 240 ، حديث 1205 ؛ ميزان الأعتدال : 1 / 578 ، حديث 2195 ؛ الكامل ابن عدى : ص 215 .