واقعيّت قلبى را بر نمود حسّى آن غلبه مىدهد . و حقيقت مطلب اين است كه قرآن كريم غالبا بر نقش دو عامل به همراه هم در آيات زيادى اصرار مىورزد : « مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً . » « 1 » و « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا . » « 2 » و « وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ . » « 3 » و مىگويد « وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ . » « 4 » ، « وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً . » « 5 » . ولى علاوه بر اين‌كه نمىبينيم قرآن مجيد به‌طور مطلق عمل نيكى را كه از ژرفاى قلب نشأت نگرفته است ، بستايد ، بيشتر وقت‌ها مىبينيم به‌طور خاص عمل قلب را تنها ابراز مىدارد ، چه به لحاظ ارزش ذاتيش : « أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى . » « 6 » ، « فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ . » « 7 » ، و چه به لحاظ اين‌كه شرط اصلى براى تسليم نهايى است : « وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ . » « 8 » ، « إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ . » « 9 » . البتّه ما اين امتياز را مىيابيم و در حديث شريف به‌طور ويژه ، و در عبارات مفسّران ، به‌طور فراوان بر موضع جنبهء درونى داده شده است كه در اين زمينه با صراحت بيشتر آمده است . و ما به عنوان مثال اصطلاح « تقوى اللّه » را در نظر بگيريم كه تمام احكام قرآنى در پيرامون اين اصطلاح به‌وفور دور مىزند كه بيش از دويست و بيست مرتبه در قرآن كريم ذكر شده است . هدف قرآن مجيد با اين لفظ موضع اطاعتى است كه فرمان الهى را گرامى مىدارد و حرمت مىنهد ، و به اين معنى است كه اين فرمان شنيده شده و در گسترده‌ترين مفاهيمش به جان و

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 62 : آنها كه به خدا و روز قيامت ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 218 : كسانى كه ايمان آوردند و كسانى كه هجرت نمودند و در راه خدا جهاد كردند . ( 3 ) - انعام ( 6 ) آيهء 120 : گناه آشكار و پنهان را رها سازيد . ( 4 ) - انعام ( 6 ) آيهء 151 : به اعمال زشت و قبيح نزديك نشويد ، خواه آشكار باشد ، خواه پنهان . ( 5 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 19 : امّا كسى كه آخرت را بطلبد و سعى و كوشش خود را در اين راه به كار ببندد ، درحالىكه ايمان داشته باشد ، اين سعى و تلاش او مورد قبول خداوند خواهد بود . ( 6 ) - حجرات ( 49 ) آيهء 3 : كسانى هستند كه خداوند دل‌هايشان را براى تقوا خالص نموده است . ( 7 ) - حجّ ( 22 ) آيهء 32 : اين از تقواى دل‌هاست . ( 8 ) - ق ( 50 ) آيهء 33 : با قلبى پرانابه در محضر خدا حاضر شود . ( 9 ) - شعراء ( 26 ) آيهء 89 : مگر كسى كه به حضور خدا بيايد ، درحالىكه قلب سليم ( سالم از هرگونه شرك و آلودگى به گناه ) داشته باشد .