را جز به نيّت نمىپذيرد . » « 1 » . حسن بصرى و سعيد بن جبير كه اين حديث را ديده‌اند ، مىگويند : « هيچ گفتار و رفتارى پسنديده نيست ، مگر به وسيلهء نيّت ، و هيچ گفتار و رفتار و نيّتى شايسته نيست ، مگر اين‌كه مطابق سنّت باشد . » « 2 » . با اين همه ، اين دو شرط بدون اين‌كه شرط سوّم را به دنبال داشته باشند ، پذيرفته نيست . بنابراين ؛ كفايت نمىكند كه عمل تنها موافق با قاعده و قانون باشد و اين چيزى است كه ما بارها گفته‌ايم ، بلكه لازم است كه اين مطابقت و موافقت از روى اراده و رضايت با آزادى كامل باشد . در اين صورت براى اين‌كه امكان داشته باشد تا قاعدهء مشخّصى در ارتباط با اراده باشد ، بايد از قبل آن قاعده معلوم باشد ، از اين‌رو پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قضات را به سه دسته تقسيم كرده است ؛ كه تنها يك دسته در نجاتند : « دو گروه از قاضيان در دوزخ و گروهى در بهشت است ، آنكه در بهشت است ، كسى است كه حق را مىداند و مطابق حق داورى مىكند و آنكه در دوزخ است ، مردى است كه از روى نادانى داورى كند و كسى كه حق را مىداند و بر خلاف حق داورى مىكند . » « 3 » . و بايد اعتراف كنيم اين سخنان عميق‌ترين نگرانى را در وجود ما بيدار مىكند و اگر تعريف درست براى اخلاقيّت منحصر در اين سه روش است ، پس چه تضمينى براى ما وجود دارد كه ما برطبق قانون اخلاقى رفتار مىكنيم ؟ و چه ضمانتى براى ما وجود دارد كه ما در يك حالت

--> - صحيح ابن حبّان : 2 / 119 ، حديث 394 ؛ مسند احمد : 2 / 284 ، حديث 7814 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 1 / 166 ، حديث 614 ؛ تفسير قرطبى : 16 / 326 ؛ حلية الأولياء : 4 / 98 ؛ نوادر الأصول فى احاديث الرّسول : 4 / 95 . ( 1 ) - ر ك : قوت القلوب ، ابو طالب مكى : 2 / 326 ؛ الحسبة ، ابن تيميه ، ص 92 ؛ تفسير قرطبى : 14 / 330 ؛ لسان الميزان ، ابن حجر : 1 / 150 . ( 2 ) - ر ك : الحسبهء ، ابن تيميه ، ص 92 ، و اين روايت حسن است . و در روايت سعيد بن جبير به جاى ( يصلح ) ، ( لا يقبل ) آمده است ، يعنى « پذيرفته نيست » . ( 3 ) - ر ك : صحيح ترمذى : 3 / 613 ، حديث 1322 ؛ المستدرك على الصّحيحين : 4 / 90 ؛ كشف القناع : 6 / 363 ؛ المعجم الأوسط : 7 / 39 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 3 / 235 ، حديث 4695 ؛ مسند زيد ، ص 295 ؛ شرح الأزهار : 4 / 309 ؛ المجموع : 2 / 127 ؛ السّنن الكبرى : 10 / 117 ؛ فيض القدير : 4 / 538 ؛ كشف الخفاء : 2 / 126 ، حديث 1878 .