خاصّى راه درست را خواهيم شناخت و از آن موضوع شرعى پيروى خواهيم كرد كه در اين حالت مطابق با واقع حكم شود ؟ و هرگاه نسبت به يك نيّت نگران لازم است كه به چشم جرم و گناه بنگرد و نفس امّاره سركش را متّهم كند ، پس با چه حقّى انحراف غير ارادى مىتواند اعمال ما را باطل سازد ، درحالىكه به اختيار ما نبود تا از خطا دورى كنيم ؟ و از سوى ديگر اگر ما قصد خير داشتيم ، ولى در اثر ناآگاهى گرفتار شر شديم و سپس نيّت خير ما نيز براى تبرئهء ما كافى نبود ، و به‌طور دقيق جز به يك عفو و چشم‌پوشى تسامحى نرسيد ، آيا تمام تلاشى كه در جست‌وجوى از حقيقت به كار مىبريم ، در اين صورت ، به دليل نرسيدن به حقيقت ، بيهوده و بىارزش و بىپاداش خواهد بود ؟ البتّه ما براى اين‌كه اين نگرانى را از بين ببريم ، شايسته است كه قانون آسمانى اخلاق قرآنى را يادآور شويم : « لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها . » « 1 » . به راستى آنچه كه بر ما واجب است آن نيست كه در خطا نيفتيم ، و آن نيست كه در تمام شرايط به شكل صحيح و دقيق خود واجب و وظيفه و تكليفمان برسيم ، بلكه وظيفهء ما آن است كه تلاش پيگر داشته باشيم ، به حدّى كه بر معرفتمان نسبت به اين قانون موضوعى بيفزاييم و به وسيلهء نور آن هدايت شويم . ولى چقدر فاصله است بين ميل و رغبت شديد ، بر اين‌كه بر حق استوار باشيم و اعتقاد مستقيم داشته باشيم . بر اين‌كه در طريق حق قدم برداريم ، و بين به خدمت گرفتن تمام وسايلى كه در اختيار ما است ، براى اين‌كه به حق برسيم . بنابراين ؛ ارتكاب خطاى ساده با حسن نيّت ، نتيجه‌اى جز عفو و بخشش را ندارد ، و اين چيزى است كه قرآن كريم مكرّر به آن پرداخته است ، ولى معناى اين سخن آن نيست كه كوششى كه به همراه اين خطا به كار مىرود و آن را به صورت خاصّى تجويز مىكند ، هيچ ارزشى در مقياس اخلاقى ندارد . البتّه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين دلدارى را در روايتى كه عمرو عاص از آن حضرت نقل كرده ، به ما داده است : « هرگاه حاكمى بكوشد ، سپس به حق برسد ، دو اجر و پاداش دارد ، و هرگاه حكم كند و بكوشد و سپس خطا نمايد ، تنها يك پاداش دارد . » « 2 » .

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 286 : خداوند هيچ‌كس را جز به اندازهء توانايىاش تكليف نمىكند . ( 2 ) - ر ك : صحيح بخارى : 6 / 2776 ، حديث 6919 ؛ تفسير قرطبى : 11 / 310 ؛ صحيح مسلم : 3 / 1342 ، حديث 1716 ؛ المعجم -