است ، بلكه درعين‌حال براى آنچه كه به حق مورد قبول عقل است ، و آنچه از اين قبيل نمىباشد . بنابراين ؛ آنچه مخالف نقل است ، مخالف عقل نيز خواهد بود . و همان‌طورى كه ابن تيميه گفت : « هر گمراهىاى به يقين مخالفت با عقل است ، همان‌طور كه مخالفت با شرع نيز هست . » « 1 » به اين ترتيب ؛ اين آيين دينى نيامده تا جاى اخلاق و يا ضدّ اخلاق را بگيرد ، بلكه آمده است تا آن را فرض و واجب گرداند و همواره آن را مورد توجّه قرار دهد . و ما به‌واقع مقدار توجّه خاصّى را كه قرآن به اخلاق دارد ، به خوبى ديديم ، اوامر اخلاقى را اجرا مىكند و بر مطابقت آنها با عقل سخت پافشارى دارد و نيز مطابقت با حكمت ، حقيقت ، عدالت و استقامت از جنبه‌هاى ارزشى ديگر كه ساختار ذاتى وجدان اخلاقى از آنها فراهم مىآيد . و ديديم چگونه قرآن كريم نتايجى را كه از ارتباط نفس با فضيلت پديد مىآيد و تأثير عمل آدمى روى دل و جان و نيز دربارهء اهمّيّت پشيمانى و توبه ، مطالبى را مطرح مىسازد . و تمام اين‌ها به وجدان فردى مربوط مىشود . جز اين‌كه انسان به عنوان يك موجود عاقل و درعين‌حال موجودى اجتماعى در معرض برخورد دو نيروى ظاهرى و باطنى است كه اوامر خويش را يا از هر دوى آنها باهم دريافت مىكند و يا به‌طور متوالى ؛ يكى پس از ديگرى . . . و بر ما رواست كه بگوييم : بيشترين و مهم‌ترين غذاى روحى و ارزش‌هاى و الا نسبت به هر انسانى كه در اجتماع زندگى مىكند ، قبل از هر چيز از بيرون وارد وجود او مىشود ، ولى او پس از اين‌كه در آن باره مىانديشد و بررسى مىكند ، مختار است كه آن را به‌طور كامل تجسّم بخشد و يا اين‌كه آن را طرد كند و بهتر از آن را جايگزين سازد . بنابراين ؛ در مورد سيطرهء اخلاقى ، كدام جنبه است كه به امّت اسلامى بازمىگردد ؟ اين جنبه علىرغم محدود بودنش ، از مهم‌ترين جنبه‌هاست ، زيرا حدود اين جنبه چيزى نيست ، جز حدودى كه عدالت فطرى و قوانين عمومى عدالت كه از طرف خدا نازل شده ، آنها را فرض و واجب نموده است . به راستى كه ما تنها به خاطر دوست داشتن جامعه و باهم بودن ، اعتقاد به احترام و اطاعت از قانون را نداريم ، درحالىكه آن يك قرار اجماعى براى هيئت

--> ( 1 ) - ر ك : منهاج السنّه : 1 / 81 ، اول عبارت چنين است : « و آنان در صفات و افعال خدا چيزهايى گفته‌اند كه بدعت و مخالف شرع است و هر بدعتى گمراهى است . . . » - مترجم عربى .