مجيد ، تفصيلى در آن باره ندارد ، بلكه تنها دربارهء قوم نوح نقل مىكند : « مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً . » « 1 » . و به مناسبت نقل داستان فرعون و قومش مىفرمايد : « النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا . » « 2 » . ولى سنّت نبوى نيز از انواع عذاب‌هاى هولناكى سخن مىگويد كه فرشتگان متوجّه كافران مىسازند ، گويى كه آن‌ها را شكنجه مىدهند ؛ در پى سؤالى كه پس از دفن آنان در گورها از هر كدام آن‌ها به عمل آيد . سنت به صورت كلّى مقرّر مىدارد كه مردگان در قبرهايشان شادى و غم را احساس مىكنند . و آنچه را كه در سراى آخرت برايشان آماده شده است ، مىبينند ، در هنگامى كه صبح و شام برايشان عرضه مىكنند ، بخارى از عبد اللّه بن عمر نقل كرده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « وقتى يكى از شما بميرد ، جايگاهش را صبح و شام بر او عرضه مىكنند ؛ اگر از اهل بهشت باشد ، از اهل بهشت و اگر از اهل دوزخ باشد ، از اهل دوزخ . » « 3 » . جز اين‌كه قرآن زندگى اهل بهشت و اهل دوزخ را پس از رستاخيز به تفصيل توصيف مىكند ، و در اين توصيف خواهيم ديد كه چگونه عنصر اخلاقى و عنصر مادّى همواره در كنار هم هستند . و به زودى به تحليل و دسته‌بندى آيات قرآنى تحت عناوين ذيل خواهيم رسيد ، و اين آيات مخصوص سرانجام خوشبختى مهمان‌هاى آسمانى و سرانجام مربوط به سهم نكبت‌بار هلاك‌شدگان است . بهشت : بهرهء روحى جنبهء روحى خوشبختى عالم بالا ، اوّلا به صورت سلبى ، به وسيلهء وعده‌هاى

--> ( 1 ) - نوح ( 71 ) آيهء 25 : به خاطر گناهانشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد گشتند . ( 2 ) - غافر ( 40 ) آيهء 46 : همان آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مىشوند . ( 3 ) - ر ك : صحيح بخارى : 1 / 464 ، حديث 1313 ، و 3 / 1183 ، حديث 3068 ، تفسير قرطبى : 11 / 138 ؛ تفسير ابن كثير : 4 / 83 ؛ صحيح مسلم : 4 / 2199 ، حديث 2899 : مسند احمد : 2 / 16 ، حديث 4658 ؛ صحيح ابن حبّان : 7 / 400 ، حديث 3130 ؛ سنن ترمذى : 3 / 384 ، حديث 1072 ؛ موطّأ مالك : 1 / 239 ، حديث 566 ؛ سنن كبرا : 1 / 664 ، حديث 2196 ؛ سنن ابن ماجه : 2 / 1427 ، حديث 4269 .